برش هایی از ابعاد گوناگون فضائل علوی

منبع: مجله گلبرگ ، 1379، شماره های 4 ، 5 ، 6 ، 11 و 13

ایمان علی(ع)

ایمان علی(ع) درخشنده ترین برگ زرین در زندگی آن پیشوای دینی است. اوج ایمان آن بزرگوار تا بدانجاست که پیامبر اسلام می فرمایند: اگر آسمانها و زمین را در یک کفه ترازو، و ایمان علی(ع) را در کفه دیگر آن قرار دهند، ایمان علی(ع) سنگین تر خواهد بود.

علی نجات دهنده امت

فلسفه آمدن انبیا و اولیای الهی رهایی انسان از زشتی ها و هدایت به سوی سعادت و خوبی هاست. در آیات و روایات دنیا و زیورهای فریبنده آن به دریایی طوفانی تشبیه شده است که انسان در آن دست و پا می زند و انبیا و اولیای الهی، ناجیان مردم هستند. لذا پیامبر گرامی اسلام(ص) به علی(ع) می فرمایند: ای علی تو برای امت من مانند کشتی نوح هستی هرکه سوار در آن شد نجات یافت و هرکه از آن روی گردانید هلاک گردید.

یاد علی زینت مجالس

جابر بن عبدالله می گوید: شنیدم پیامبر اسلام(ص) فرمود: ای مردم مجالس و محافل خود را به یاد علی(ع) زینت دهید. این بدان جهت است که علی(ع) سرچشمه همه خوبیهاست و نامش فضیلت های انسانی را به یاد می آورد و مردم را به کمالات معنوی می آراید.

حق و حقیقت

حق و حقیقت زیباترین واژه برای انسان های آرمان خواه است. اما این واژه با معیارهای مختلف سنجیده می شود و در طول تاریخ اختلافات بسیاری بر سر میزان و ملاک آن بوده است. از دیدگاه پیامبر اسلام(ص)، ملاک حق و حقیقت علی(ع) است از اینرو می فرمایند: حق با علی است و علی با حق. هرجا علی هست، حق همان جاست و هرجا حق و حقیقتی هست، علی آنجاست. یعنی علی(ع) چنان پایبند حق است که حق بی او معنا ندارد.

ایمان علی

آیه هجدهم سوره سجده را عده ای از مفسران، مربوط به روزی می دانند که علی(ع) با ولید بن عقبه برخورد کرد. ولید به علی(ع) گفت: من زبانی گویاتر، و نیزه ای برّاتر از تو دارم. علی(ع) فرمود: چنین نیست ای بدکاره و به خبر دروغی اشاره کرد که ولید آورده بود و می خواست با آن مسلمانان را بر بنی المصطلق بسیج کند و در پی آن این آیه نازل شد که می فرماید: هرگاه فاسقی خبری برای شما آورد [بی درنگ نپذیرید و] تحقیق کنید. پس از این ماجرا از سوی خدا این آیه فرود آمد: آیا کسی که به راستی به خدا ایمان آورده است با فاسق برابر ا ست؛ یعنی نه چنین است، هرگز علی(ع) با فاسقی چون ولید بن عقبة برابر نیست.

قسم خدا

در سال هشتم هجرت، دوازده هزار نفر از سپاه دشمن با یکدیگر عهد بستند که پیامبر اکرم(ص) و علی(ع) را به قتل رسانند و مسلمانان را نابود سازنند. پیغمبر اکرم(ص) جمعی را برای مذاکره فرستاد ولی نتیجه ای نبخشید. از این رو لشکری به سرکردگی علی(ع) به جنگ آنان فرستاد. سپاهیان اسلام به سرعت خود را به آن محل رساندند و دشمن را محاصره کردند. هنوز هوا تاریک بود که حمله کردند و سپاه آنان را درهم شکستند. در آن هنگام سوره والعادیات نازل شد که در آن خداوند با سوگندهای فراوان، از سپاهیان اسلام تمجید کرده است. پیامبر اکرم نماز صبح آن روز را با سوره والعادیات خواندند، اصحاب عرض کردند این سوره را تاکنون نشنیده بودیم. حضرت فرمودند: آری، علی(ع) بر دشمنان پیروز شد و جبرئیل با این سوره، پیروزی آنان را به من بشارت داد.

پاداش دوستداران علی(ع)

همه دوستان علی(ع) به شفاعت و یاری او دل بسته اند تا در آن سرا که هیچ کس و هیچ چیز جز عمل صالح و دوستی رسول خدا و اهل بیتش به کار نمی آید، از آنان دستگیری کند. خود پیامبر(ص) هم ما را امیدوار ساخته اند و می فرمایند: روز قیامت، خداوند به من و علی(ع) می فرماید: دوستداران خود را وارد بهشت کنید.

علی و آزادی بندگان

حضرت علی(ع) با همه کمالات معنوی و شخصیت والایی که در جامعه اسلامی داشتند، از هیچ تلاش و کوششی در راه خدا فروگذار نمی کردند. ایشان سعی و تلاش فراوانی در کشاورزی و حفر قنات ها داشتند و اندکی از درآمد آن را صرف زندگی خود و خانواده، و بقیه را بین فقرا تقسیم می کردند. چنان بود که حضرت صادق(ع)، می فرمایند: جدّ بزرگوارم علی(ع) از دست رنج خود، هزار بنده آزاد کرد.

علی، پدر مسلمانان

حضرت خاتم الانبیاء(ص) درباره حق علی بر گردن مردم و نقش آن حضرت در جامعه اسلامی می فرمایند: حقی که علی(ع) بر گردن مردم مسلمان دارد، مانند حقی است که پدر بر گردن فرزندان دارد؛ چرا که علی پدری دلسوز نسبت به جامعه، و چون شمعی است که خود می سوزد و بر دیگران پرتوافشانی می کند.

تلاشهای علی(ع) در هنگام حکومت

علامه طباطبائی می فرمایند: علی(ع) در دوران خلافت چهارساله خود، در سه زمینه تلاش موفقیت آمیز داشتند. 1 ـ بواسطه کردار عادلانه خود، چهره جذاب رفتار و خلق خوش پیامبراسلام(ص) را به مردم به ویژه نسل جدید نشان دادند. وی در برابر شوکت کسرایی و قیصری معاویه ایستادند و خود مانند فقرا زندگی می کردند.

2 ـ علی رغم همه گرفتاری ها، ذخایر گرانبهایی از معارف الهی و علوم اسلامی در میان مردم به یادگار گذاشتند.

3 ـ گروه انبوهی رجل سیاسی و دینی و دانشمندان اسلامی تربیت کردند که در میان ایشان جمعی از زهدان و اهل معرفت مانند اویس قرنی و کمیل بن زیاد و میثم تمّار از پایه گذاران عرفان شناخته شده اند و عده ای هم در علم کلام و تفسیر و فقه، از مؤسسان و بانیان این علوم به شمار می آیند.

مدفن علی(ع) در نگاه شاعر

ابن ابی الحدید در قصیده عینیه خود، که از بهترین قصیده های اوست و سال ها در اطراف ضریح قدیمی حضرت امیر(ع) در نجف به خطّ طلایی منقوش بود، می گوید: من به برقی که ظلمت شب را می شکافت، گفتم: ای برق! اگر از نجف گذشتی به آن تربت پاک بگو آیا می دانی چه کسی را در تو به ودیعت نهاده اند؟ موسی بن عمران، عیسای مسیح و پیغمبر اسلام در اینجایند. بلکه نور خداوند ذوالجلال در تو متجلی شده است، تا آن که چشم بصیرت دارد به تماشا آید. به خدا قسم اگر علی نبود، نه دنیای بود و نه مردمی بر روی زمین گرد می آمدند. حساب ما را روز قیامت او به خدا عرضه می کند و پشتیبان و پناهگاه ما در آن روز هول انگیز اوست.

علی سرچشمه علوم

ضرار، از یاران نزدیک علی(ع)، در مجلسی با اصرار معاویه، به مدح علی(ع) پرداخت و گفت: به خدا قسم افق دید او ناپیدا بود. مرد نیرومندی بود که با قاطعیت سخن می گفت و داوری و قضاوتش بر اساس عدل بود. او چشمه پرفیض و زلالی بود که دانش و علم از آن سرازیر می شد و همه اعضایش زبان به حکمت می گشود. از دنیا و خواسته های پست آن دوری می جست و با شب و تاریکی آن انس داشت و بسیار اشک می ریخت. از اندیشه والایی برخوردار بود و به لباس خشن و خوراک ساده و اندک قانع بود. در میان ما همچون یکی از ما بود. به خدا قسم، ما را پیش خود می نشاند، ولی از شدت هیبتش جرأت آن نداشتیم که با وی گفتگو کنیم.

ایمان علی(ع)

ایمان علی(ع) زبانزد عام و خاصّ است و راویان احادیث از شیعه و سنی سخنان بی شماری از پیامبر اکرم(ص) در وصف ایمان علی(ع) نقل کرده اند؛ از جمله پیامبر(ص) فرمودند: اولین کسی که به من ایمان آورد و رسالت مرا تصدیق نمود و با من نماز گزارد، علی بود. و نیز در شأن نزول آیه وَ السّابِقُونَ السَّابِقُونَ اوُلئکَ الْمُقَرَّبُون فرمودند: منظور از سبقت گیرندگان در این کلام خداوند، علی(ع) است. ولی اوج وصف ایمان علی(ع) را می توان در این جمله رسول خدا مشاهده کرد: ای علی ایمان با وجود تو سرشته شده و با گوشت و خون تو آمیخته شده است، همانطور که با گوشت و خون من آمیخته شده است.

مزد رسالت پیامبر(ص)

هنگامی که رسول خدا(ص) وارد مدینه شدند و پایه های حکومت اسلامی استوار شد، انصار نزد پیامبر(ص) آمدند و عرض کردند: اگر مشکل مالی پیدا کردید، اموال ما بدون هیچ قید و شرطی در اختیار شما است. هنگامی که این سخن را انصار مطرح کردند، این آیه نازل شد:

ای پیامبر بگو: در برابر رسالت از شما مزدی جز محبت و دوستی نزدیکانم نمی طلبم. عدّه ای از اصحاب سؤال کردند: ای رسول خدا نزدیکان و خویشاوندان شما چه کسانی هستند حضرت فرمودند: علی و فاطمه و دو فرزندشان، و این جمله را سه بار تکرار کردند.

سختگیری در اجرای دستور خدا

در سال دهم هجرت پیامبر اکرم(ص) تصمیم گرفتند به زیارت خانه خدا بروند. قبل از مسافرت علی(ع) و عده ای را به یمن برای گرفتن پارچه هایی فرستادند، که مسیحیان نجران روز مباهله تعهد کرده بودند بپردازند. علی(ع) پس از انجام مأموریت، پارچه ها را به یکی از افسران سپردند و خود به سرعت روانه مکّه شدند، تا اعمال حجّ را با پیامبر انجام دهند. در بین راه سربازان پارچه ها را بین خود تقسیم کردند، تا برای چند روزی که به مکه می روند، آن ها را بپوشند. علی(ع) وقتی جریان را مشاهده کردند، پارچه ها را از آنان گرفتند و فرمودند من این ها را نزد شما به امانت گذاشته بودم. آن ها ناراحت شدند؛ نزد پیامبر(ص) رفتند و از علی(ع) شکایت کردند، پیامبر فرمودند: از بدگویی علی دست بردارید که او در اجرای دستور خدا بسیار دقیق و سختگیر است و هرگز در زندگی او تملّق وجود ندارد.

انفاق در راه خدا

از خصلت های خوب در فرهنگ اسلام، که همواره مورد سفارش قرآن بوده است، انفاق و بخشش به مستمندان می باشد. اولیای خدا نیز خود را نسبت به این فرهنگ قرآنی پایبند نموده اند. علی(ع) نمونه بارز و آشکار این روش پسندیده است و قرآن کریم در موارد متعدد، از این روش پسندیده حضرت به نیکی یاد کرده است؛ از جمله در سوره بقره آمده است: کسانی که مالشان را در شب و روز و نهان و آشکار انفاق می کنند، نزد پروردگارشان پاداش نیکو خواهند داشت. مفسران نقل کرده اند که این آیه در شأن علی(ع) نازل شد ه است؛ که چهار درهم نقره را یکی در شب، یکی در روز و یکی در پنهان و یکی آشکارا صدقه داد و این کار همیشگی او بود.

پذیرایی از مهمان

ابن عباس می گوید: مردی نزد پیامبر خدا(ص) آمد و از گرسنگی شکایت کرد. حضرت چون غذایی در خانه خود نداشتند، برخاستند و از مردم سؤال کردند: آیا کسی هست این مرد را امشب مهمان کند؟ علی(ع) عرض کرد: بله، ای رسول خدا من میزبان او خواهم بود. آن گاه او را به خانه آورد و از فاطمه(س) غذا خواست. حضرت زهرا پاسخ داد: به جز غذای بچّه ها چیز دیگری نداریم؛ ولی می توانیم با آن از مهمان پذیرایی کنیم. امام فرمود: بچه ها را بخوابانید، و غذا را به مهمان دادند. فردای آن روز نزد پیامبر(ص) آمدند و ماجرا را برای پیامبر(ص) نقل کردند. با اندک فاصله ای این آیه نازل شد: آنانی که ایمان در قلبشان جای گرفته است، با اینکه خود نیازمندند، دیگران را بر خود مقدم می دارند.

زهد علی(ع)

علی(ع) در زهد بی نظیر بود و از خوراک و پوشاک دنیا به کمترین قناعت می کرد. او در زهد چنان بود که پیامبر اکرم(ص) می فرمایند: ای علی خداوند عالم تو را به زینتی آراسته است، که کسی از بندگان را هرگز به آن زینت نکرده است و آن آرایه زهد تو است. و در جای دیگر می فرماید: علی زاهدترین مردم در دنیا است

فاتح خیبر

در جنگ خیبر پس از آن که قلعه معروف قموص، که از دژهای خیبر بود، به محاصره مسلمانان در آمد، هشت روز پیاپی سرداران حمله می کردند، ولی پیروزی به دست نمی آمد. نزد پیامبر(ص) آمدند و حضرت فرمود: فردا پرچم را به دست کسی می دهم، که هرگز از نبرد نمی گریزد و پشت به دشمن نمی کند. او کسی است که خدا و رسول را دوست می دارد و خدا و رسولش نیز او را دوست دارند. خداوند این دژ را به دست او می گشاید. فردای آن روز، هنگام طلوع آفتاب، یاران دور خیمه پیامبر(ص) گرد آمدند تا ببینند این افتخار شامل حال چه کسی می شود. پیامبر(ص) از خیمه بیرون آمد و علی(ع) را خواست و علی(ع) که از درد چشم رنج می برد، با دعای حضرت شفا یافت. و پرچم اسلام را به دست گرفت و با از جا کندن در قلعه خیبر، آن جا را فتح نمود.

علی(ع) امام مبین

امام باقر(ع) می فرمایند: آنگاه که آیه «کُلُ شَیی ءٍ اَحْصَیْناهُ فی اِمامٍ مُبینٍ»نازل شد دو نفر پرسیدند: یا رسول اللّه منظور از امام مببین تورات است؟ حضرت فرمود: خیر. سؤال کردند منظور انجیل است؟ حضرت فرمود: خیر، در آن هنگام علی(ع) وارد شد. پیغمبر(ص) فرمودند: مقصود از امام مبین علی است که خداوند دانش هر چیزی را در او جمع نموده است.

شناخت علی(ع)

علی شناسی درسی است، که در مکتب وحی باید آموخت، چرا که او در کمالات چنان پیش رفته و اوج گرفته است که انسان های عادی قادر به شناخت او نیستند. از این رو پیغمبر گرامی اسلام می فرمایند: ای علی، هیچ کس جز من و تو خداوند را چنان که باید نشناخت و ترا نیز، کسی جز من و خدا نشناخت.

دل اگر خداشناسی، همه در رخ علی بین به علی شناختم من، به خدا قسم خدا را

عدالت علی(ع)

علی(ع) می فرمایند: به خداوند بزرگ و توانا سوگند، اگر حسن و حسین، دو فرزند دلبندم، دلی را به ناحق بیازارند، یا دیناری به ستم از دیگران بستانند، با همان شمشیری که بت پرستان را از پای در آوردم، نوادگان پیغمبر را هم ادب خواهم کرد.

علی(ع) و قرآن

جناب محمد جواد مغنیه، دانشمند لبنانی، در تشریح این روایت پیامبر اسلام(ص) که فرمودند: علی با قرآن است و قرآن با علی؛ و این دو از هم جدا نمی شوند، تا روز قیامت که مرا کنار حوض کوثر ملاقات کنند، می گوید: از این گفتار پیامبر(ص) نتیجه می گیریم:

یک: گفته خدا و رسولش با سخن علی(ع) از جهت حجیت و لزوم اطاعت یکی است.

دو: علی(ع) به حقایق قرآن، و دقایق آیات آن دانا بوده و از تمام علوم قرآن آگاهی داشته است.

سه: علی مانند قرآن از هر خطا و لغزشی مصون است.

چهار: علی به جاودانگی قرآن جاوید است.

پنج: قرآن نیازمند علی است، همچنانکه علی نیازمند قرآن است؛ زیرا معنای ملازمت و همبستگی دو چیز احتیاج هر کدام به دیگری است.

عبادت علی(ع)

ابن ابی الحدید می گوید: علی(ع) از جهت عبادت از همه کس عابدتر و نماز و روزه اش از همه کس بیشتر بود. سپس می گوید: درباره این مرد چه می اندیشید که آنقدر مواظب نماز و عبادت خود بود، که در یکی از شب های ترسناک صفّین به نام «لَیْلَةُ الْهَریر» سجاده خود را در میان دو لشکر پهن کرد و در میان رگبار تیرهای دشمن، به نماز ایستاد و هرگز نترسید و تا پایان نماز تکان نخورد.

اعجاز کلام علی(ع)

شیخ محمد عَبْدُه، شارح نهج البلاغه و از اصلاح گران عصر حاضر، می گوید: از کلمات علی(ع) نه فقط روح بلاغت، فصاحت، حکمت و فضیلت را می توان مشاهده کرد، بلکه اعجاز را می توان دید. آن بزرگوار گاهی با کلمات خود انسان را به ملکوت اعلی سیر می دهد و زمانی متوجه اوضاع مادی می سازد. شجاعت و صلابت را به نحوی مجسم می سازد، که پشت مردان بی باک را به لرزه درمی آورد. در مقابل، رحم و شفقت را به گونه ای مجسم می سازد که قلب هر مخلوق سنگدلی هم اندوهگین می شود.

فصاحت کلام

معاویه درباره فصاحت علی(ع) سوگند یاد می کند و می گوید: کسی به جز علی ابن ابیطالب(ع) فصاحت و بلاغت را میان قریش رسم نکرد. و آنگاه می گوید: اگر زبان آوران عرب گرد هم آیند، سزاوار است در برابر فصاحت گفتار فرزند ابی طالب سر تعظیم فرود آورند.

فضیلت علی(ع)

جبران خلیل جبران از دانشمندان بزرگ مسیحیت می گوید: به عقیده من علی بن ابیطالب نخستین مرد عرب است که وجودش در بردارنده همه فضیلت های والای انسانی بود. او روح فضیلت را در قوم خود دمید و آهنگ مهر را به گوش مردم رسانید. آن کس که شیوه علی(ع) را پسندید به سرشت پاک خود بازگشت. وی معتقد بود که دو گروه شیفته روش علی(ع) بودند: یکی خردمندان پاک دل و دیگری نیکو سرشتان باذوق. باز می گوید: فرزند ابیطالب شهید بزرگی خویش شد او در حالی از دنیا رفت که نماز بر زبانش جاری و دلش از شوق خدا لبریز بود.

سرچشمه روایات

لامنس، کشیش بلژیکی و از مستشرقانی که در زبان عربی مهارت داشت، می گوید: در عظمت علی(ع) همین بس که تمام اخبار و نظام های تاریخی علمی و مدوّن اسلامی، از او سرچشمه می گیرد. او حافظه شگفت انگیزی داشته است و همه دانشمندان روایات خود را برای اعتبار و وثوق به او می رسانند و دوست و دشمن افتخار دارند که گفتار خود را به او مستند دارند؛ چرا که گفتار او حجیت قطعی داشت. او شهر علم بود و با روح کلی عالم پیوستگی کامل داشت.

پیشوای همه مذاهب

کاپریل آنگیری، نویسنده فرانسوی، در کتاب شهسوار اسلام می نویسد: علی(ع) دارای دو فضیلت برجسته است که در هیچ یک از قهرمانان بزرگ تاریخ یافت نمی شود: نخست آن که علی در حالی که عنوان امامت داشت و تکسوار دلاور و شکست ناپذیری بود، دانشمندی الهی و فصیح ترین سخنور صدر اسلام به شمار می آمد. دوم اینکه: علی(ع) مورد ستایش همه گروه ها و فرقه های مختلف اسلامی است و مذاهب گوناگون اسلامی او را پیشوای خود می دانند، در حالی که پیشوایان مذاهبِ دیگر، تنها در مکتب خود مورد ستایش اند.

دریای موّاج

جورج جرداق، شاعر و متفکر مسیحی که پنج جلد کتاب به نام علی(ع) نوشته و از زوایای گوناگون به این دریای بی کران نگریسته است، می نویسد: علی دریای موّاجی است که کرانه هایش سراسر هستی را فرا گرفته است، اما از دیدن اشک یتیمی توفانی می شود. چه بزرگ مردی است که انسان ها او را مقیاس انسانیّت می بینند، آن چنان که اگر کسی به او عشق بورزد، شیفته و جویای نیکی و عدالت و جوانمردی است و اگر از محبت او بر کنار باشد، از مهر و نیکی و راستی دور شده است.

آیه تطهیر

ام سلمه می گوید: روزی پیامبر اکرم(ص) در خانه ام تشریف داشتند، روی بدن مبارکشان ملحفه ای بود، حضرت فاطمه(س) نزد پدر گرامی اش آمد. آن حضرت به ایشان فرمود: بگو همسرت بیاید. علی(ع) نزد رسول خدا(ص) آمد و پیامبر(ص) علی(ع) و امام حسن(ع) و امام حسین(ع) و فاطمه زهرا(س) نزد یکدیگر جمع شدند. سپس همگی از غذایی که حضرت فاطمه پخته بود میل کردند. ام سلمه می گوید من در آن هنگام در اتاق مشغول نماز خواندن بودم. پس از این که نزد یکدیگر جمع شدند، این آیه نازل شد: «اِنَّما یُریدُ اللّه لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ اَهْلَ الْبَیتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهیرا.» سپس پیامبر(ص) کسا و ملحفه را روی تمام آن ها قرار داد و خود نیز با آنها زیر کسا بود، سپس دستش را از زیر کسا خارج کرد و با انگشت به آسمان اشاره کرد و فرمود: اینان اهل بیت من و حمایت کننده من هستند. خدایا! پس پلیدی را از آنان دور فرما و آنها را پاکیزه گردان.

دوستی علی(ع)

رسول خدا(ص) در وصف دوستی علی(ع) چنین می فرمایند: دوستی علی(ع) نعمتی است و پیروی از او فضیلتی است که فرشتگان به آن معتقدند. پس از من کسی در جهان گام ننهاد، جز آن که علی(ع) از نظر عزت و افتخار بهتر از او است. او راهنمایی است نه سخت گیر و نه شتاب کار، نه سهل انگار در تباهی و عناد روز، زمین او را بر می گیرد و گرامی می دارد.

دوستی علی(ع) دوستی پیامبر(ص)

رسول اکرم(ص) در وصف دوستی علی(ع) می فرمایند: آگاه باش کسی که علی را دوست بدارد، مرا دوست داشته است و کسی که مرا دوست بدارد، خدا از او خشنود است و کسی که خدا از او خشنود باشد، بهشت را به او پاداش می دهد.

برگزیده خدا

پیامبر اکرم(ص) به فاطمه(س) فرمود: پروردگار من توجهی به اهل زمین کرد و پدرت را از میان آنان برگزید و برای بار دوم توجه کرد و شوهرت را برگزید و سپس به من وحی کرد که برای او همسر برگزینم و وی را جانشین خود کنم.

علی(ع) در شعر امام خمینی

ادبیات و فرهنگ مسلمانان در سایه سار قرآن و اهل بیت جانی تازه یافته است. نام و یاد مولای پارسایان علی(ع) آب حیات و بقا است و آثار ادبی را از آفت فنا و فراموشی پاک ساخته است. مدح مولا، زینت بخش دیوان ها، دل ها و دفترها است. امام و مقتدای ما، روح خدا، خمینی عزیز که دارای روحی لطیف و درونی عارفانه بود، اشعاری را به نام و یاد مولای متقیان علی(ع) سروده اند. ایشان می گویند:

فارغ از هر دو جهانم به گلِ روی علی از خم دوست جوانم به خم موی علی
طی کنم عرصه ملک و ملکوت از پی دوست یاد آرم به خرابات چو ابروی علی

ابیات «دِعْبَلْ»

دِعْبَلْ، شاعر حماسه سرا و مبارز، که پشتیبان آل علی(ع) بود و در زمان حضرت رضا(ع) می زیست، وقتی که در بستر مرگ قرار گرفت، کاغذی طلبید و ابیات زیبا و پر معنایی سرود که ترجمه آن چنین است: دِعبَل برای روز قیامت و ملاقات با خدا این عقیده را آماده کرده است که خدایی جز خدای یگانه نیست. دعبل این عقیده را از روی اخلاص به زبان آورد و امید آن دارد که در پرتو آن، خداوند او را مشمول رحمتش قرار دهد. خدا و پیامبر(ص) و پس از آنها، وصی پیامبر(ص)، علی(ع) مولای او است.

او وصیت کرد این اشعار را در کاغذ نوشته، همراه او دفن کنند. پس از چند روز که از مرگ او گذشت، شخصی او را در خواب دید و از حال او پرسید او در پاسخ گفت: خداوند به سبب آن ابیات مرا مشمول رحمت خود کرد.

علی ای همای رحمت

مرحوم آیة الله العظمی مرعشی نجفی فرمودند: شبی توسل کردم تا یکی از اولیای خدا را در خواب ببینم، آن شب در عالم رؤیا دیدم در زاویه مسجد کوفه نشسته ام و امیرمؤمنان علی(ع)، با جمعی حضور دارند. حضرت فرمودند: شعرای اهل بیت را بیاورید. چند تن از شعرای عرب زبان و فارس آمدند، حضرت فرمودند: محمد حسین شهریار را بیاورید. شهریار آمد. حضرت به او گفتند: شعرت را بخوان. او این سروده را خواند.

علی ای همای رحمت تو چه آیتی خدا را...

آیة الله مرعشی نجفی فرمودند: وقتی شعر شهریار به پایان رسید، از خواب بیدار شدم. چون این شاعر را ندیده بودم، پرسیدم شهریار شاعر کیست؟ گفتند: در تبریز زندگی می کند. او را دعوت کردیم و به قم آمد. دیدم همان کسی است که او را در خواب در حضور حضرت علی(ع) دیده بودم. از او پرسیدم: این شعر «علی ای همای رحمت» را کی سروده ای؟ شهریار با شگفتی گفت: شما از کجا می دانید. حضرت آیة الله نجفی ماجرای رؤیای راستین خود را بازگو کرد. شهریار منقلب شد و وقتی زمان و ساعت آن شب را گفت، مطابق همان زمانی بود که آیة الله مرعشی خواب دیده بود. این شعر با خطی خوش بالای ضریح حضرت علی(ع) نصب شده است.

مدح علی(ع)

حکیم و ریاضی دان ایرانی، شیخ بهایی در وصف علی(ع) چنین می فرمایند: او جوانمردی بود که در مقام بزرگداشتش هر چه بخواهیم، می توانیم بگوییم، جز آنچه مسیحیان درباره حضرت مسیح گفتند. پیامبر(ص) در روز غدیر خم به امر خداوند او را به امامت برگزید. او گرامی ترین مخلوقات خدا بود. او راز کشتی نوح و پرتو آتش کلیم و سرّ بساط سلیمان بود.

علی(ع) از دیدگاه خواجه نصیرالدین طوسی

مرحوم خواجه نصیرالدین طوسی در وصف امیرمؤمنان می فرمایند: علی (ع) داناترین و باهوش ترین مردم بود.او همیشه در کنار رسول الله(ص) حضور داشت و پس از پیامبر(ص) زاهدترین و فرزانه ترین مردم محسوب می شد. علی(ع) ایمانش بر همه مقدم تر، سخنش فصیح تر و اراده اش از همه محکمتر بود و به اجرای احکام و قوانین اسلامی توجه فراوانی داشت. دوستی و یاری کردن او واجب است. رتبه و مقام او با پیامبران برابر است. او سرچشمه ای بود که دانشمندان، علوم خود را منسوب به او می دانند.

انسان کامل

امام خمینی(ره) در وصف جد بزرگوار خود، علی(ع) می فرماید: سلام و درود بر مولایمان (امیرالمؤمنین) که نمونه انسان کامل و قرآن ناطق است. تا ابد نام بزرگ او باقی است. او خود الگوی انسانیت و مظهر اسم اعظم است. آن بزرگوار شخصیتی است که دارای ابعاد بسیار است و مظهر اسم جمع الهی است که دارای تمام اسماء و صفات است. تمام اسماء و صفات الهی در ظهور و بروز در دنیا و در عالم، با واسطه رسول اکرم(ص) در این شخصیت بروز کرده است. ابعادی که از او مخفی است، بیشتر از آن ابعادی است که از او ظاهر است.

ادب علمی

علامه بزرگوار طباطبایی در وصف امام علی(ع) می فرمایند: آنچه برای دانشمندان چشمگیر است ادب علمی است که انسان در زندگی صاحب نهج البلاغه علی(ع) مشاهده می کند؛ یعنی با آنکه در دل، دریایی بیکران از علوم مختلف را انباشته، چگونه در دوران پیامبر اسلام(ص) هیچ گونه سخنی در هیچ زمینه ای به زبان نیاوردند و تنها در برابر پیامبر اسلام(ص) گوش بودند که فقط می شنیدند و این برای یک فیلسوف، بزرگترین درس است که باید در هر زمینه، ادب علمی خود را حفظ نمایند و اگر به یک ابتکار علمی دست یافت، در برابر استاد اظهار وجود ننماید و این خود، بزرگترین روش اخلاق فلسفی است که از نهج البلاغه درس می گیریم.

نهج البلاغه علی(ع)

علامه حسن زاده آملی در وصف امام علی(ع) چنین می فرمایند: کلمات امیرالمؤمنین نه فقط از حیث بلاغت نهج البلاغه است، بلکه در جمیع مشئون و امور حیات انسانی روشی قویم و طریقی مستقیم است. نهج البلاغه کتابی است که اگر در آن به ترتیب حروف تهجی از «الف» تا «یا» در هر یک از معارف الهی بحث گردد، اصول و امهاتی را جایز است که هر اصلی خود شجره طیبه و اثمار بسیار است.

درخت طوبی

قرآن کریم در مدح اهل ایمان می فرماید: الَّذینَ امَنوُا وَ عَمِلوُا الصَّالِحاتِ طوُبی لَهُمْ و حُسْنُ مَآبٍ.ای کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده اند، خوشا به حالشان، و خوش سرانجامی دارند. ابن عباس، که از معتبرترین مفسران قرآن نزد شیعه و اهل سنت است، می گوید،«طوبی» درختی است در بهشت که ریشه آن، در خانه علی(ع) است و در هر خانه ای از اهل ایمان شاخه ای از آن هست. همچنین امام باقر(ع)می فرماید: از پیامبر اکرم(ص) درباره «طوُبی لَهُمْ وَ حُسْنُ مَآبٍ» سؤال شد، حضرت فرمودند: درختی است که ریشه آن در خانه من و شاخه های آن در بهشت است بار دیگر سؤال کردند، حضرت فرمودند: درختی است که ریشه آن در خانه علی و شاخه های آن در بهشت است اصحاب با تعجب پرسیدند چرا به دو گونه پاسخ دادید؟ حضرت فرمودند: خانه من و علی روز قیامت در یک جااست

ساقی کوثر

ابوهریره می گوید: علی بن ابیطالب(ع) به پیامبر(ص) عرض کرد: ای رسول خدا، مرا بیشتر دوست داری یا دخترت فاطمه را؟ پیامبر(ص) فرمود: فاطمه دوست داشتنی تر از تو است و تو عزیزتر از فاطمه ای. ترا می بینم که در کنار حوض ایستاده ای و از ورود نا اهلان جلوگیری می کنی، در حالی که ظرف های فلزی به عدد ستارگان بر آن نهاده شده است. تو با حسن و حسین، فاطمه، عقیل و جعفر در بهشت اید و تو همواره با مَنی. سپس این آیه شریفه را قرائت فرمودند: اِخْوانا عَلیسُرُرٍ مُتَقا بَلین؛ برادرانه، بر تخت هایی روبروی یکدیگر نشسته اند

آیه استرجاع

در شأن نزول آیه اِنّا لِلِّهِ وَ اِنّا اِلَیهِ راجَعوُنَ عده ای از مفسران همچون ابن عباس می گویند: هنگامی که خبر شهادت حمزه بن عبدالمطلب به علی(ع) رسید، متأثر شدند و فرمودند: اِنّا لِلِّهِ وَ اِنّا اِلَیهِ راجعون در این هنگام این آیه نازل شد: کسانی که هرگاه مصیبتی بر آنها وارد شود، می گویند: اِنّا لِلِّهِ وَ اِنّا اِلَیهِ راجعون (؛ ما از خدائیم و به سوی خدا باز می گردیم)، همانا درود و رحمت الهی شامل حالشان می شود و آنها هدایت شدگانند

نام علی(ع) در زبور حضرت داوود(ع)

نام علی(ع) در کتاب مقدس زبور چون خورشید تابان می درخشد در قسمتی از این کتاب آمده است: اطاعت کردن از آن بزرگوار که «ایلی» نام دارد، واجب است و فرمانبرداری از او همه کارهای دین و دنیا را اصلاح می کند. آن شخصیت والامقام را «حدار (حیدر)» نیز می گویند. او دستگیر و مددکار بی کسان و شیر شیران باشد. نیرو و قدرتش بسیار تولدش در «کعابا(کعبه)» خواهد بود و بر همه واجب است که دامن آن بزرگوار را بگیرند

خبر حضرت موسی(ع) از شهادت علی(ع)

روزی مردی از علمای یهود به خدمت امام علی(ع) آمد و سؤال کرد که جانشین پیامبر شما تا چند سال پس از پیامبر زنده است و سرانجام او چگونه خواهد بود؟

حضرت علی(ع) در جواب فرمودند: او سی سال بعد از رسول زنده است و سرانجام ضربتی به او خواهند زد که بر اثر آن محاسن او به خون سرش رنگین خواهد شد. آن یهودی گفت: به خدا سوگند که راست گفتی. در کتابی که حضرت موسی(ع)املا کرده و هارون آن را نگاشته است این مطلب دقیقا به همین شکل آمده است

حدیث منزلت

از احادیث معتبر که نزد اهل سنت نیز قطعی شناخته شده، حدیث منزلت است. روزی که پیامبر(ص) برای نبرد تبوک از مدینه خارج می شدند، علی(ع) را به عنوان جانشین خود در مدینه باقی گذاشتند. آن حضرت با چشمی گریان به خدمت رسول خدا(ص) رسیده عرض کردند: چرا مرا در میان زنان و کودکان می گذارید؟ پیامبر فرمودند: آیا دوست نداری نسبت به من همچون هارون باشی به موسی؟ با این تفاوت که پس از من پیامبری نیست

ازدواج علی(ع) و فاطمه(س)

حضرت فاطمه(س) و علی(ع) از مقام بسیار والایی برخوردار بودند. اگر علی(ع) نبود کسی لیاقت آن را نداشت که با فاطمه(س) ازدواج کند. خداوند بزرگ به پیامبر اکرم(ص) می فرماید: «اگر علی را نمی آفریدم، برای دخترت فاطمه، هرگز در روی زمین هم شأنی نبود» هنگام ازدواجشان نیز پیامبر(ص) در حق آن ها دعا کردند و فرمودند: پروردگارا، این دختر من محبوب ترین مردم نزد من است و علی نیز از همگان نزد من گرامی تر است. خدایا رشته محبت ایشان را استوار فرم

علی(ع) از دیدگاه خلیفه دوم

خلیفه دوم، عمربن خطاب، می گوید: به علی(ع) سه خصلت داده شده است که اگر یکی از آن خصلت ها به من داده می شد، برایم بهتر از داشتن ثروت های فراوان بود. آن سه چیز عبارت اند از: ازدواج با دختر رسول الله(ص)، باز بودن درب منزل علی(ع) به مسجدالحرام که فقط برای علی(ع) روا داشته شد، و به دست گرفتن پرچم در جنگ خیبر

پیشوای اهل تقوی

حافظ ابونعیم، از بزرگان اهل سنت، در وصف امام علی(ع) می گوید: حضرت علی(ع) محبوب حضرت پروردگار و دروازه شهر دانش است. او پیشوای اهل تقواست در ایمان مقدّم بر همگان و در داوری و یقین استوارتر از همه و در بردباری از همگان برتر بود. او زیور اهل عرفان بود؛ از حقایق توحید خبر می داد؛ قلبی سرشار از خرد و دانایی داشت و در امتحانات الهی سرفراز و سربلند بود

ندای عدالت

جورج جرداق، نویسنده مسیحی، در فضیلت علی(ع) می گوید: علی(ع) در عین زهد، جهاد در راه خدا را برگزید و مانند دیگر زاهدان به گوشه انزوا نرفت. او در عین مهربانی نسبت به بیچارگان، به فتح قلعه های ستم همت گماشت و در راه کمک به درماندگان، کاخ دشمنان را با خاک یکسان کرد و در مکارم اخلاق، به حدّ اعلی رسید. تاریخ گواهی می دهد که او عنصر بی پایان فضیلت و سرور و سالار شهیدان است. علی(ع)ندای عدالت انسانی و شخصیت جاودان شرق است.

گواهی می دهم کاین سخن راز اوست

شاهنامه سرای بی بدیل ایرانی، ابوالقاسم فردوسی، در وصف امام علی(ع) چنین می سَراید

چه گفت آن خداوند تنزیل و وحی خداوند امر و خداوند نهی
که من شهر علمم و علیّ ام دَر است دُرُست این سخن گفت پیغمبر است
گواهی دهم کاین سخن رازِاوست تو گویی دو گوشم بر آواز اوست

کَیْفَ بَشَر

شهریار، شاعر معاصر و دوستدار اهل بیت، در وصف علی(ع) چنین می سراید:

پادشاهی که به شب بُرقع پوش می کشد بار گدایان بر دوش
تا نشد پردگی آن سرّ جلی نشد اءِفشا که علی بود علی
شاهبازی که به بال و پر راز می کند در ابدیت پرواز
در جهانی همه شور و همه شر ها علیٌ بَشَرٌ کَیْفَ بَشَر
شبروان، مست ولای تو علی جان عالم به فدای تو علی

اولین مردی که به پیامبر صلی الله علیه و آله ایمان آورد

به اجماع همه مورّخان اولین مردی که رسالت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله را پذیرفت علی علیه السلام بود. در این زمینه اشعار بسیاری سروده شده است از جمله می توان به شعر ابوالاسود ثلی اشاره کرد که می گوید: علی علیه السلام مایه افتخار شماست و مانند شیر است. آیا او نخستین عبادت کننده پروردگار عالمیان (نبود) در آن هنگام که در مکه خداوند را کسی عبادت نمی کرد؟.

سعید بن قیس همدانی در جنگ صفین در این باره چنین گفته است:

این علی بن ابیطالب علیه السلام پسر عموی محمّد مصطفی صلی الله علیه و آله است او نخستین کسی است که دعوت پیامبر صلی الله علیه و آله را پذیرفت.

فضایل علی علیه السلام از زبان ابی معیط

بعد از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله ولی امر و رهبر علی بن ابیطالب علیه السلام است. او فردی است که در همه جا همراه و مصاحب پیامبر صلی الله علیه و آله بود. وصی رسول اکرم و همتای او علی است آری او نخستین کسی از مردان است که نماز خواند.

اشعار خواهر عمروبن عبدود درباره علی علیه السلام

عمروبن عبدود خواهری به نام عُمرة که کنیه اش ام کلثوم است داشت. نقل می کنند وقتی به او خبر دادند که برادرت کشته شد، پرسید: چه کسی جرأت کرد که برادر دلاور مرا بکشد؟ گفتند: علی بن ابیطالب.

وقتی این را شنید گفت: پس برادرم به دست حریف کریم و شجاعی کشته شده است. چشمانم خشک شود اگر بر کشته شدن او گریه کنم؛ زیرا برادرم دلاوران زیادی را کشته بود و باید با شمشیر همتای کریمی کشته می شد. ای بنی عامر، هیچ افتخاری بالاتر از این تاکنون نشنیده ام. آن وقت ابیاتی به این مضمون سرود: اگر کشنده عمرو غیر از علی علیه السلام بود باید تا روح در بدن داشتم گریه می کردم. لکن کشنده او دلاوری است که عیبی در او نیست. او را از قدیم بزرگ شهر می خواندند.

اشعار سوده همدانی

روزی سوده همدانی نزد معاویه رفت. به مناسبتی از علی بن ابیطالب علیه السلام سخن به میان آمد. سوده این دو بیت را در وصف علی علیه السلام خواند: خداوند پیکر پاکی که با مرگ او عدل هم دفن شد رحمت کند. خداوند خود قسم خورده است که همتایی برای این مرد نیاورد. او فردی بود که حقّ و ایمان رایک جا داشت.

اشعار امام حسن علیه السلام در رثای علی علیه السلام

نقل شده است پس از مراسم دفن علی بن ابیطالب علیه السلام امام حسن مجتبی علیه السلام با این دو بیت از پدر بزرگوارشان یاد کرد:

کجاست پدرم که باب علمِ پیغمبر صلی الله علیه و آله بود؟ کجاست آن کسی که در مواقع خشکسالی ابر رحمت بود؟ کجاست آن مردی که سینه اش در جنگ ها سپر اسلام بود؟ کجاست آن کسی که دعایش به درگاه خدوند مستجاب بود

مرثیه صعصعة بن صوحان در سوگ علی علیه السلام

صعصعة بن صوحان، که از یاران وفادار علی علیه السلام بودند، وقتی خبر شهادت علی علیه السلام را شنیدند، این اشعار را سرودند:

آیا قبر به سئوال کنندگان خود پاسخ می دهد که به میهمان خود مفتخر است؟ آیا متوجه است بدنی را که در خود جای داده است معدن دانش است؟ اگر قبر می دانست که چه کسی را در خود جای داده است بر همه کسانی که بعد از این وارد خواهند شد فخر می فروخت. ای مرگ اگر عوض قبول می کردی جانم را به جای او فدا می کردم. روزگار مرا به فراق دوستم مبتلا کرد. تا ابد از روزگار شکایت می کنم و همواره او را سرزنش خواهم کرد.

اشعار ابوطیب طاهربن عبداللّه شافعی

وقتی خبر ضربت خوردن علی بن ابیطالب علیه السلام منتشر شد، خوارج بسیار خوشحال شدند. فردی از آن ها به نام عمران بن حطّان وقاشی در دو بیت شعر از ابن ملجم تجلیل کرد و گفت: چه ضرتبی بود از مرد پرهیزگاری که جز رسیدن به رضوان الهی از آن قصدی نداشت. وقتی آن را به یاد می آورم تصور می کنم که نزد خداوند کفّه ترازوی عمل او از همه سنگین تر است. وقتی که قاضی ابوطیّب شافعی این سخن ها را شنید در پاسخ او چند بیت به این مضمون سرود: چه ضربت شومی بود از تبه کاری که جز ویران کردن پایه های دین قصدی نداشت. من روزی که او را به یاد می آورم به عمران و حطّان لعن و نفرین می کنم. لعنت های خداوندی بر او باد در نهان و آشکار و شما ای خوارج از سگ های دوزخید و نصّ شریعت به این گواه است.

اشعار حسان بن ثابت

ای ابوالحسن دل و جان من و همه کسانی که رهسپار جاده هدایت اند فدای تو باد آیا ستایش من و دوستداران تو ضایع می شود، در حالی که ستایش ذات پروردگار عالم از بین رفتنی نیست؟ این تو بودی که در رکوع به فقیر صدقه دادی. جان همگان به فدای تو ای بهترین رکوع کننده.

پروردگار عالم درباره تو حکم ولایت را نازل کرد و آن را در آیات محکم قرآن تبیین فرمود.

اشعار قیس بن سعدبن عباده انصاری، رئیس قبیله خزرج

در آن هنگام که دشمن ستم کرد گفتم خداوند برای ما بس است.

خداوندی که دیروز فتح بصره را که حدیث آن مفصل است برای ما میسر کرد ما را کفایت می کند.

علی علیه السلام هم امام ما و هم امام سایر مردم است و در این باره آیاتی در قرآن آمده است.

روزی پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند: هر کس که من مولای اویم همانا علی مولای اوست. این خبر، خبر بسیار بزرگی است، به درستی که آنچه پیامبر صلی الله علیه و آله به امّت خود فرموده است امر مسلّمی است که در آن گفتگویی نیست.

اشعار عمروبن عاص

عمروبن عاص خطاب به معاویه بن ابی سفیان اشعاری در منزلت حضرت علی علیه السلام سروده است که ترجمه آن عبارت است از:

شهی کز پیغمبر بامراله شد او بر همه سرور و داد خواه
چه بسیار درباره اش مصطفی سفارش به امت نمود از وفا
وصایای پیغمبر پاکدین به شأن علی آن ولیّ امین
شنیدیم بسیار در هر مقام که تصریح فرمود او را به نام
بروز غدیر آن شه انبیا به منبر برآمد چو بدر سما
به امر خداوندگار عزیز به بانگ رسا آن شه با تمیز
در آن دم که کف بر کفش داشت جفت بر جملگی این دُر نغر سفت
بفرمود «من کنت مولاه» را که جمله شناسند آن شاه را

ـ ابی الحدید معتزلی در یکی از قصاید خود در وصف علی علیه السلام می گوید:

1ـ علی علیه السلام رازی سرپوشیده است. او جوهری است که فضایلش از نور قدسی نشأت گرفته است.

2ـ او دارای معجزات بسیار روشنی است که کم ترین آن ها آگاهی او به اسرار نهانی است.

3ـ علی علیه السلام وارث علم پیامبر صلی الله علیه و آله و برادر اوست و علاوه بر خویشاوندی در علوّ مقام و منزلت همانند اوست.

4ـ به راستی اگر تیغ او و جهاد او در راه خدا نبود، اسلام توان و رونقی نداشت.

5ـ اگر دانش او نبود یکتاپرستی از تعرّض گمراهان در امان نمی ماند و همیشه دستخوش تاراج کافران می شد.

6ـ همانا تقدیر فرمانبردار قدرت و شجاعت اوست. مبارک باد بر او بی همتایی و قدرتمندی و فرمانروایی اش.

7ـ اگر او پای خود را به صخره های کوهستان بکوبد، از سنگ های سخت آن آب گوارای فراوانی جاری خواهد ساخت.

اشعار شافعی (محمدبن ادریس امام شافعی ها)

از شافعی اشعار زیادی در وصف اهل بیت علیهم السلام و علی علیه السلام وارد شده است که تنها به دو نمونه اکتفاء می شود:

دوستی علی علیه السلام سپر آتش جهنم است. او امام انس و جن و به حق وصی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و قسمت کننده بهشت و جهنم است.

در جای دیگر می گوید: به من گفتند تو رافضی شده ای. گفتم هرگز دین و اعتقاد من رافضی گری نیست، لیکن من بهترین امام هادی را دوست دارم. اگر دوستی وصی پیامبر صلی الله علیه و آله رافضی گری است، پس بدانید که من رافضی تر از همه مردمم.

اشعاری از خطیب خوارزمی (از علمای بزرگ مذهب حنفی)

ایشان در ضمن اشعار خود در وصف حضرت علی(ع) می گوید:

جوانمردی چون ابوتراب کجا هست؟ امام و پیشوایی که پاک ترین افراد روی زمین است. اگر روزی چشمانم بیمار شود، از غبار نعل اسبش توتیای دیدگانم می سازم.

محمّد رسول گرامی اسلام شهر علم و علی امیرالمومنین درِ این شهر است.

او در محراب عبادت گریان، ولی در صحنه پیکار و جنگ خندان است.

او از زر و زیور و طلا و نقره بیت المال چشم پوشیده و درهم و دیناری نیندوخت.

چون در رزمگاه شمشیر کشید، سپاه شیاطین را تار و مار کرد.

اشعار مرحوم حلی (صفی حلی) در مدح علی علیه السلام

ایشان در وصف حضرت علی علیه السلام می گوید:

تمام اوصاف به ظاهر متضاد را در خود گرد کرده ای. از این رو نظیر و همتایی نداری. حاکم و زاهد، شجاع و نرمخو، و فقیر و بخشنده ای. این اوصاف در هیچ بشری وجود ندارد ولی تو همه را یک جا داری.