مواضع علي (ع) در برابر فتوحات خلفا

 

• علي (ع) و فتوحات در دوره خلافت ابوبکر

• مشارکت ياران علي (ع) در فتح شام‌

• علي (ع) و فتوحات در عصر عمر

• حضور شيعيان علي (ع) در فتوحات دوران خلافت عمر

• علي (ع) و فتوحات عصر عثمان‌

• فلسفه همکاري مشاورانه حضرت با دستگاه خلافت‌

• شرکت حسنين‌(ع) در فتوحات‌

• بررسي و نقد گزارش‌ها

• تأثير حضور ياران علي‌(ع) در فتوحات‌

• ديدگاه مثبت اميرمؤمنان‌(ع) درباره فتوحات‌

• کتاب‌نامه‌

با رحلت پيامبر گرامي اسلام‌9 و انحراف خلافت از مسير حقيقي خويش‌، يکي‌ازاقداماتي که در دستور کار خلفا قرار گرفت‌، راه اندازي پيکارها و در نتيجه انجام‌فتوحاتي در خارج از قلمرو حکومت اسلامي بود. اين که انگيزه خلفا از فتح بلاد کفر چه‌بوده و اين فتوحات چه پيامدهايي براي فاتحان و مغلوبان به ارمغان آورده است‌، خارج‌از موضوع اين نوشتار است‌.2 آنچه مورد بررسي اين پژوهش است‌، مواضع وديدگاه‌هاي علي (ع) درباره فتوحات ياد شده است‌؛ اما بايد توجه داشت که تبيين‌مواضع علي (ع) در اين زمينه‌، مستلزم پاسخ گويي به سؤال‌هاي ذيل است‌:

1ـ آيا علي (ع) و دو فرزند بزرگوارش امام حسن و امام حسين‌«ع» در فتوحات‌شرکت داشته‌اند؟

2ـ در صورت عدم شرکت‌، آيا به صورت ديگري در اين باره همکاري داشته‌اند، وميزان همکاري آنان در چه حدّ بوده است‌؟

3ـ شرکت برخي از اصحاب علي (ع) در فتوحات بر چه اساسي قابل توجيه است‌؟

4ـ آيا اساساً فتوحات ياد شده‌، مورد تأييد آن حضرت بوده است‌. در اين صورت‌،چه ادلّه‌اي بر مشروعيت چنين فتوحاتي وجود دارد؟

5ـ در صورت تأييد و مشروعيت فتوحات‌، اخبار معارض و دال بر عدم مشروعيت‌،چگونه قابل توجيه است‌؟

به نظر مي‌رسد براي پاسخ گويي به سه پرسش نخست‌، ابتدا بايد مواضع امام‌علي‌«ع» در برابر فتوحات هريک از خلفا تبيين و تشريح گردد تا سپس بتوان به‌پرسش‌هاي بعدي‌، پاسخ داد.

علي (ع) و فتوحات در دوره خلافت ابوبکر

دوران کوتاه خلافت ابوبکر (دو سال و چهار ماه‌) و وجود شورش‌ها و مخالفان فراوان‌حکومت وي هم چون مرتدان‌، پيامبران دروغين و مانعان زکات (که بيش از يک سال ازدوران خلافت ابوبکر به نبرد با اين گروه‌ها صرف شد) سبب شد که ابوبکر مجال‌فراواني براي دست‌يابي به فتوحات چشم‌گيري‌، همانند دوران پس از خويش نداشته‌باشد. لشکرکشي‌هاي وي را تنها مي‌توان در مصاف با روميان و ايرانيان در بعضي ازمناطق شام و عراق دانست‌.3

اميرمؤمنان‌«ع» که به سبب تجارب و مهارت‌هاي زياد در امور جنگي و شجاعت‌ها وفدارکاري‌هاي فراوان در نبردهاي پيامبر«ص» با مشرکان‌، کارنامه درخشاني از خويش به‌يادگار گذاشته بود،4 نمي‌توانست مورد غفلت و بي‌توجهي خليفه و کارگزارانش در اين‌برهه حساس باشد.

نقش تعيين کننده علي (ع) در نبردهاي عصر پيامبر«ص» هم چون پيکارهاي بدر،احد، خندق‌، خيبر و... از او يک جنگاور تمام عيار و بلامنازع ساخته بود و اين امر براي‌بسياري که او را مي‌شناختند و از نزديک شاهد دلاوري‌ها و رشادت‌هايش بودند، مسأله‌کم اهميتي نبود. خليفه و يارانش نيز نمي‌توانستند در برابر اين امر بي‌تفاوت باشند؛ چراکه عدم شرکت حضرت در فتوحات و انزواي وي مي‌توانست اين سؤال را در اذهان‌مسلمانان برانگيزاند که چرا علي بن ابي طالب با آن همه سابقه درخشان در نبردهاي‌گذشته‌، اکنون که زمان انتشار اسلام در سرزمين‌هاي کفر و شرک رسيده است‌، بي‌تفاوت‌يا منزوي است‌؟ به طور قطع بسياري ـ اگر نگوييم همه‌ ـ مي‌دانستند که ترس او از مرگ‌يا سستي از جهاد، عامل اين مسأله نبوده است‌؛5 از اين رو خليفه و يارانش مي‌کوشيدندبا ورود و شرکت دادن علي‌«ع» در فتوحات از يک طرف‌، زمينه طرح چنين پرسش وابهامي را از بين ببرند و با ورود او به عرصه فتوحات‌، اعتبار و مشروعيت چنين اقدامي رادر اذهان بسياري از هواخواهانش به ويژه بني هاشم مستحکم سازند و از سوي ديگر، ازمهارت‌ها و تجارب جنگي آن حضرت در فتح شهرها استفاده کنند.

علي (ع) که نمي‌خواست با حضور و شرکت مستقيم در فتوحات بر سياست‌هاي‌خليفه مهر تأييد بزند و در يک کلام‌، مويد خلفا باشد، در اين جهت موضعي «بي‌طرفانه‌»يا حداکثر «مشاورانه‌» اتخاذ کرد. طبق بعضي از گزارش‌هاي تاريخي‌، ابوبکر براي فتح‌شام از اصحاب نظرخواهي کرد. هرکس نظري داد که مورد پذيرش وي واقع نشد، ولي‌نظر علي (ع) را پذيرفت‌. حضرت در اين باره فرمود: «چه خليفه خود به اين نبردروي آورد و چه لشکري از جانب خويش روانه کند، در هر دو حال پيروز خواهد بود.زيرا از پيامبر«ص» شنيده است که آيين اسلام بر همه اديان غلبه خواهد کرد.» آن گاه‌علي‌«ع» خليفه رابه صبرو استقامت در اين امر سفارش نمود. ابوبکر در حالي که ازشنيدن چنين خبري خوشحال شده بود، مسلمانان را به جهاد با تحريک و تشويق روميان‌نمود و آنان را به اطاعت از خدا و پيروي از فرماندهانشان امر کرد.6

سپاه اسلام با مجاهدت‌ها و فداکاري‌هاي زياد مسلمانان به پيروزي نايل آمد. خبرپيروزي بر روميان و در نتيجه فتح شام‌، زماني به مدينه رسيد که ابوبکر مرده و عمر بهجاي او بر مسند خلافت تکيه زده بود.

مشارکت ياران علي‌«ع» در فتح شام‌

در فتوحات زمان خلفا گروهي از ياران اميرمؤمنان حضور فعال داشتند و اگر نظر موافق‌حضرت نبود، آنها چنين کاري نمي‌کردند؛ مثلاً در نبردي که در سرزمين يرموک7 بين‌مسلمانان و سپاه هِرَقْل امپراتور روم شرقي روي داد، پيروان علي‌«ع» نقش فعال و مؤثري‌داشتند. خالد بن سعيد بن عاص‌8 ابتدا از سوي ابوبکر به فرماندهي سپاه منصوب شد؛امّا به سبب آنکه سه ماه از بيعت ابوبکر سرپيچي کرده بود9 و گفته بود که نمي‌خواهدبعد از پيامبر«ص» براي کسي‌کار کند10 و نيز هنگام عزيمت به شام‌، بي پروا و صريحاً به‌نصيحت خليفه پرداخت که به سنت پيامبر«ص» عمل کند، بدعت‌ها را بزدايد و در احقاق‌حق مظلوم و يتيم کوشا باشد11 مجموعه اين امور و تحريک ابوبکر به‌وسيله عمر مبني‌برعزل او، سبب شد ابوبکر خالد بن سعيد را از مقام فرماندهي کنار گذارد و يزيد بن‌ابوسفيان را به جاي او بگمارد.12

از ديگر ياران علي‌«ع» که در اين فتح شرکت داشتند، هاشم بن عتبة بن ابي‌وقاص‌المرقال‌،13 فضل بن عباس‌،14 و مالک اشتر15 را مي‌توان نام برد.

علي (ع) و فتوحات در عصر عمر

علي بن ابي طالب در برابر فتوحات اين دوران‌، همان موضعي را اتخاذ کرد که در دوران‌خليفه اوّل در پيش گرفته بود؛ امّا چون در اين عصر، فتوحات دامنه‌ي‌گسترده تري‌داشت‌، نقش علي‌«ع» نسبت به دوران ابوبکر در اين باره‌، ملموس‌تر و چشم‌گيرتر بود. باتوجه به سابقه درخشان علي‌«ع» در امور جنگي ـ چنان که قبلاً نيز اشاره شد ـ خليفه دوم‌نيز نمي‌توانست از همکاري‌ها و رهنمودهاي حضرت در اين زمينه غافل باشد. او که‌نمي‌توانست علي‌«ع» را به طور مستقيم به همکاري و شرکت در فتوحات حاضر کند،تلاش مي‌کرد تا از ديدگاه‌ها و راهنمايي‌هاي آن حضرت بهره مند شود. اميرمؤمنان‌«ع»نيز چون نمي‌توانست نسبت به سرنوشت اسلام و مسلمانان بي تفاوت باشد، فقط درقالب مشاوره و ارائه ديدگاه‌هاي خويش‌، هم چون يک کارشناس برجسته نظامي‌، آنان رادر اين امر همراهي مي‌کرد. در هيچ يک از مآخذ تاريخي و حديثي‌، شرکت علي‌«ع» درفتوحات اين دوران گزارش نشده است‌. چنان‌که نه تنها در هيچ يک از منابع ديده نشده‌است که عُمَر از او نظر مشورتي خواسته باشد و آن حضرت ارايه نکرده باشد، بلکه‌(چنان که خواهيم نوشت‌) بنابر روايتي از امام باقر«ع»، عمر امور حکومت را که ازمهم‌ترين آنها مسأله فتوحات بود، با نظر خواهي از علي‌«ع» به سامان مي‌رساند.16

نکته مهم ديگر در اين باره آن است که نبايد تصور شود عدم شرکت علي (ع) درفتوحات اين عصر به دليل سياست عمر مبني بر عدم آلوده کردن صحابه به امور17 يا به سبب‌ممنوعيت خروج مهاجران از مدينه بوده‌؛18 چرا که اگر چنين منعي درباره تمام مهاجران‌قرشي پذيرفته شود، حداقل درباره علي‌«ع» قابل پذيرش نيست‌. چنان‌که بعضي از گزارش‌هاحاکي از آن است که عمر از امام‌«ع» تقاضاي شرکت در فتوحات مي‌کردند؛ امّا علي‌«ع» خودامتناع مي‌ورزيد. مسعودي در اين باره مي‌نويسد: «چون عمر درباره جنگ با ايرانيان از عثمان‌نظرخواهي کرد، عثمان در جواب گفت‌: سپاه اعزام کن و هرکدام را با سپاه بعدي تقويت نماو مردي را بفرست که در کار جنگ تجربه و بصيرت کافي داشته باشد. عمر گفت‌: آن کيست‌؟

عثمان گفت‌: علي بن ابي طالب‌. عمر گفت‌:پس او را ببين و با او گفت و گو کن‌. بنگر آيابه اين کار تمايل دارد يا نه‌؟! عثمان با علي‌«ع» در اين باره مذاکره کرد، امّا علي‌«ع» اين راخوش نداشت و ردّ کرد.19

دليل چنين تمايلي را شايد بتوان در اين دانست که خلفا بيشتر خشنود مي‌شدندمردم‌، علي «ع» را به عنوان يک فرمانده نظامي تحت فرمان حکومت بشناسند تا رقيبي‌توانا و قدرت‌مند که با بيانات رسول خدا«ص» با آنان احتجاج و استدلال مي‌کند.

بنابراين‌، علي (ع) به‌رغم آنکه حق خويش را به وسيله خلفا پايمال شده مي‌ديد،هرگاه خليفه از او در اين خصوص يا در هر موردي از مسائل مهم امت اسلامي نظري‌مشاورانه مي‌خواست‌، آن حضرت هرگز دريغ نمي‌کرد. اگر به تمام ديدگاه‌هاي علي‌«ع»که به درخواست خليفه در باره فتوحات اظهار شده است‌، با دقت نگريسته شود، ايننتيجه به دست مي‌آيد که هر زمان خليفه به نظرهاي علي‌«ع» در اين باره‌، عمل مي‌کرد،چيزي جز پيروزي‌، نصيب سپاه اسلام نمي‌شد. نمونه‌هايي از ديدگاه‌هاي حضرت رادرباره نبرد جسر،20 فتح نهاوند،21 جنگ با روميان‌،22 فتح بيت المقدس‌،23 فتح خراسان‌،24 وفتح شوش‌25 در اخبار و گزارش‌هاي فتوحات مي‌توان يافت‌.

حضور شيعيان علي (ع) در فتوحات دوران خلافت عمر

اصحاب و پيروان علي (ع) در فتوحات دوران عمر، نقش به سزايي‌داشتند. عده‌اي ازآنان‌، فرماندهي بخشي از سپاه را عهده دار بوده و در اين جهت تلاش‌ها وجان‌فشاني‌هاي بسياري از خود نشان دادند، تا آنجا که به جرأت مي‌توان گفت پيروزي‌سپاه اسلام در بسياري از مقاطع‌، مرهون کوشش‌ها و فرماندهي عالي اين افراد بود. دراينجا مناسب است به نام برخي از آنان با مناصب شان در نبردها اشاره شود:

1ـ سلمان فارسي‌: وي در فتح مدائن که در سال 16 هجري روي داد در جايگاه سفيرمسلمانان حضور داشت و با ايراد سخنان پرشور و حماسي‌، نقش به سزايي در بالا بردن‌روحيه مسلمانان و تشويق آنان به نبرد ايفا کرد.26

2ـ حذيفة بن اليمان‌: حذيفه در جنگ نهاوند از فرماندهان سپاه بود27 و به گزارش‌دينوري‌، مَقْدِسي و ابن عبدالبرّ، پس از نُعمان بن مُقَرّن فرماندهي کل سپاه اسلام را به‌عهده گرفت‌.28 او در فتح شوشتر، سِمَت فرماندهي پياده نظام سپاه ابوموسي اشعري راعهده دار بود.29 همچنين شهرهاي همدان‌، ري و دينور به دست وي فتح شده است‌.30

3ـ مقداد بن اسود کندي‌: مقداد در فتح مصر در رأس سواره نظام‌ها شرکت داشت‌.31هم چنين در فتح ديار بکر به همراهي عمار ياسر حضور داشت‌.32

4ـ هاشم بن عتبة بن ابي وقاص المرقال‌: هاشم بن عتبه‌، برادرزاده سعد بن ابي‌ وقاص واز ياران باوفا و مخلص علي (ع) بود که در جنگ صفين به شهادت رسيد.33 وي درروزگار خلافت عمر در نبرد قادسيه‌، فرماندهي جناح چپ سپاه اسلام را عهده دار بود.34هم چنين از سوي خليفه مأموريت يافت با سپاه دوازده هزار نفري به مقابله با سپاه‌يزدگرد به جلولاء اعزام شود.35 هاشم بن عتبه نيز در فتح بيت المقدس‌، فرمانده پنج هزارسواره نظام بود.36

5ـ عمار بن ياسر: عمار از شيعيان خاص اميرمؤمنان بود که در فتح مصر، فرماندهي‌سواره نظام را به عهده داشت‌.37 وي در فتح ديار بکر نيز به اتفاق مقداد بن اسود شرکت‌کرد.38 عمار در فتح شوشتر نيز فرماندهي دسته سواران را به عهده داشت‌.39 وي در اين‌زمان‌، حاکم کوفه بود. چون خليفه طي نامه‌اي از او تقاضاي کمک به ابوموسي اشعري راکرد، عمار عبداللّه بن مسعود را جانشين خويش در کوفه کرد و خود به همراه شش هزارسوار به کمک ابوموسي شتافت‌40

6ـ مالک اشتر نخعي‌: وي در جنگ قادسيه حضور داشت‌.41 شهرهاي آمِد42 ومَيافارِقِين‌43 به دست او فتح شد.44 مالک اشتر در اين روزگار در نبردهاي مسلمانان باروميان به فرماندهي گروهي از سپاهيان منصوب و با رشادت‌هاي فراوان‌، شماري ازروميان را نابود کرد.45 او نيز به فرماندهي هزار سوار در فتح عَزاز شرکت داشت‌.46چنان‌که در فتح مصر نيز از فرماندهان سپاه به شمار مي‌رفت‌.47

7ـ حجر بن عدي کِندي‌: حُجر در نبرد جلولاء همراه دو هزار سوار خويش فرماندهي‌جناح راست را به عهده داشت‌.48 او نيز در جنگ قادسيه حضور فعالانه داشت‌.49 هم چنين‌سخنان حجر در "مرج عذراء" محل شهادت وي‌، زماني که خود را براي شهادت آماده‌مي‌کرد، حاکي از آن است که وي در فتح شامات نقش به سزايي داشته است‌.05

8ـ بَراء بن عازب‌:51براء در فتح شوشتر از بزرگان و فرماندهان جناج راست سپاه عماربود.52 شهرهاي ابهر، قزوين و زنجان به دست وي محاصره و فتح شد.53

9ـ زيد بن صُوحان‌:54وي در جنگ جلولاء يا قادسيه شرکت داشت و يک دست‌خويش را در آن جنگ از دست داد.55

علي (ع) و فتوحات عصر عثمان‌

علي (ع) در عصر خلافت عثمان بر خلاف گذشته‌، کمتر در صحنه حضور مي‌يافت وبه مشورت و همکاري در امور حکومت مي‌پرداخت‌. از اين رو هيچ گزارشي در مآخذتاريخي مبني بر راهنمايي و ارائه نظر در امر فتوحات از سوي آن حضرت وجود ندارد.علّت چنين موضع‌گيري را بايد در تفاوت شيوه خلافت عثمان با خلفاي پيشين دانست‌.عثمان با مخالفت آشکار با کتاب خدا و سنت پيامبر«ص»، تعطيلي حدود الهي‌، حيف وميل بيت المال و بخشش‌هاي بي‌حساب و کتاب به نزديکان و خاندان اموي ، واگذاري‌مناصب و پست‌هاي مهم حکومتي به خاندان بني‌اميه و بني ابي‌معيط و سرانجام ضرب وشتم ياران پيامبر«ص» و تبعيد آنان که در نهايت چنين اعمالي منجر به قتل وي شد از امام‌علي‌«ع» فاصله گرفت و امام‌«ع» به سبب صدور چنين اعمالي از عثمان که در تضادآشکار با قرآن و سيره رسول خدا«ص» بود، به همکاري با عثمان به شيوه همکاري باخلفاي پيشين حاضر نشدند. با اين همه‌، مآخذ تاريخي از حضور بعضي از ياران‌اميرمؤمنان‌«ع» همانند حذيفة بن اليمان‌،56 سلمان فارسي‌57 و ـبنا بر قولي‌ـ براء بن عازب‌58در فتوحات دوران خلافت عثمان خبر داده‌اند.

فلسفه همکاري مشاورانه حضرت با دستگاه خلافت‌

از آنچه نگاشته شد، روشن شد که علي (ع) در هيچ فتحي از فتوحات عصر خلفاشخصاً حضور نداشت‌. تنها همکاري حضرت در اين باره‌، ارائه مشاوره و راهنمايي درمواردي بود که ابوبکر و عمر از آن حضرت درخواست مي‌کردند، البته اين ميزانهمکاري هم در خلافت عثمان وجود نداشت‌. علّت اين ميزان همکاري از سوي امام‌«ع»را (به رغم تمام مسائلي که در جريان سقيفه و مسأله جانشيني اتفاق افتاده بود) مي‌توان‌در مسائل ذيل خلاصه کرد:

1ـ حفظ اصل دين وجلو گيري ازحاکميت مجدد کفروشرک‌: اميرالمؤمنان نسبت به‌سرنوشت جامعه اسلامي و در نهايت دين پيامبر خدا9 احساس مسؤوليت مي‌کرد؛چرا که اگر علي‌«ع» در موارد لازم مشاوره نمي‌داد و از اين مقدار مساعدت طفره‌مي‌رفت‌، چنين موضعي مستلزم اقدام‌هاي نابجا و غلط از سوي خلفا در امور فتوحات‌مي‌گشت و در نتيجه‌، زمينه شکست سپاه اسلام و فزوني جرأت کفار براي تعرض به‌کيان اسلام و در نهايت‌، نابودي اصل دين فراهم مي‌آمد و اين با سيره علي‌«ع» سازگارنبود. علي (ع) در جريان سقيفه براي حفظ اصل دين و جلوگيري از گرايش امت به‌ارتداد و بي‌ديني‌، نه تنها از حق خويش گذشت‌، بلکه با تأخير و اکراه با خليفه بيعت کرد.59در جريان فتوحات نيز، اگر حضرت در حدّ ارائه نظر و راهنمايي در موارد لازم با خلفاهمکاري نمي‌کرد، مي‌بايست نابودي دين خدا و حاکميت مجدّد شرک و کفر را به چشم‌خويش مي‌ديد.60 از اين‌رو علي‌«ع» اين ميزان همکاري را نه تنها براي حفظ اصل دين وجامعه اسلامي مفيد مي‌دانست‌، بلکه ضرورت و وجوب آن را همانند ضرورت ووجوب احکام ضرور اسلام مي‌شمرد. نگاهي به محتواي مشاوره‌هاي آن حضرت دراين‌باره‌، اين ادّعا را به خوبي اثبات مي‌کند.61

2ـ تفاوت ماهيت فتوحات عصر خلفا با دوران بني‌اميه و بني عباس‌: دليل ديگر اين ميزان‌همکاري از سوي علي‌«ع» را بايد در تفاوت ماهيت و جوهره فتوحات اين دوران بادوران بني اميه و بني عباس جست و جو کرد. (چنان که اشاره شد) به‌رغم انحراف‌جامعه اسلامي در مسأله انتخاب جانشين شايسته و مناسب بعد از رحلت رسول گرامي‌اسلام‌9 که منجر به انحصار شيوه‌هاي نشر و گسترش آيين اسلام در امر فتوحات ازجهات کمي و کيفي شد و اگر علي (ع) در مصدر کار بود در آن حدّ و به آن کيفيت‌جامعه اسلامي‌، خود را درگير فتوحات نمي‌کرد؛ امّا به اين نکته نيز بايد اذعان داشت کهاز عمر جامعه اسلامي بعد از رحلت پيامبر«ص» زمان فراواني نگذشته بود و بسياري ازصحابه در قيد حيات بودند. از اين رو، مسلمانان هنوز سيره و اخلاق الهي و تعاليم انسان‌ساز رسول خدا«ص» را از ياد نبرده بودند و بدعت‌ها و تغيير احکام خدا و سنت‌هايپيامبر«ص»، آن سان در روح و کالبد جامعه اسلامي نفوذ نکرده بود؛ بنابراين فتوحات‌دوران ابوبکر و عمر تا ميزان فراواني (و تا حدودي در اوايل دوران عثمان‌) منطبق برارزش‌هاي الهي و سيره پيامبر«ص» بود62 و معيارهاي اسلامي چه در جنگ‌ها و تقسيم‌غنايم و چه در برخورد با ملل مغلوب‌، تا حد بسياري رعايت مي‌شد. مؤيد اين ادّعا،شيوه برخورد مسلمانان به ويژه فرماندهان سپاه اسلام با اميران لشکر دشمن‌، هنگام‌ملاقات و گفت‌وگو با هم‌ديگر است که به وضوح‌، نشان‌دهنده پاي بندي مسلمانان به‌آموزه‌هاي اسلام و پيامبر اين آيين است‌.63 براي نمونه‌، پاسخ «ربعي بن عامر» يکي ازنمايندگان سپاه اسلام به رستم‌، فرمانده سپاه ايران درباره انگيزه اين لشکرکشي‌ها چنين‌است‌:«خدا ما را به اينجا آورده و او ما را برانگيخته تا بندگانش را از تنگي و سختي دنيابه سوي فراخي ببريم و آنان را از ستم اديان (باطله‌) به سوي عدل اسلام رهنمونسازيم‌...»64 و نيز سخنان «عبادة بن ثابت‌» با مقوقس‌، حاکم دست نشانده امپراتور روم درمصر درباره هدف مسلمانان از اين فتوحات چنين است‌:«تنها چيزي که براي ما مسلمانان‌اهميت دارد، جهاد در راه خدا و جلب خشنودي اوست‌. ما هرگز با دشمن خود که همان‌دشمن خدا است‌، به دليل رغبت در دنيا يا به جهت افزون طلبي نمي‌جنگيم‌...؛ زيرا براي‌ما تفاوتي ندارد که صاحب طلاهاي فراواني باشيم يا يک درهم را هم مالک نباشيم‌. ما ازدنيا تنها آن اندازه مي‌خواهيم که غذايي بخوريم و جلوي گرسنگي‌خويش را بگيريم تابتوانيم به جهاد در راه خدا ادامه دهيم‌.»65

افزون بر اين‌، مطالعه صلح نامه‌هاي اين دوران که مسلمانان با سرزمين‌هاي فتح شده‌منعقد ساخته‌اند، حاکي از سادگي و بي تکلفي مسلمانان در برخورد با مردم آن مناطق‌است‌. هم چنين مستثنا شدن راهبان‌، زمين گيران و اقشار کم درآمد جامعه از پرداخت‌جزيه که در بعضي از عهدنامه‌ها به آن تصريح شده است‌،66 شاهد ديگري بر پاي بنديمسلمانان به قوانين انساني‌والهي اسلام در برخورد با دشمنان است‌.

در فتوحات عصر امويان و عباسيان به ندرت مي‌توان امتيازها و محاسن فتوحات‌عصر خلفاي اوليه را يافت‌. اگرچه آنان نيز در بسيج نيروها از روح ايمان مردم به عنوان‌جهاد در راه خدا استفاده مي‌کردند، اما هدف از فتوحات در اين دوران در بسياري ازموارد (اگر نگوييم در همه موارد) کشورگشايي و قتل و غارت اموال و نواميس‌سرزمين‌هاي مفتوح و در نتيجه جلب غنايم و ثروت بيشتر براي خزانه دربار و به اسارت‌بردن کنيزکان و غلامان بي شمار در جهت به خدمت گرفتن در دربار حاکمان و خويشان وخاندان صاحب منصب و وابسته به آنان بود. از اين‌رو حاکمان اموي و عباسي و سپاهيان‌و سرداران آنان‌، هيچ گونه بهره‌اي از پاي‌بندي به احکام دين و سنت‌هاي پيامبر«ص» رادارا نبودند. نمونه‌اي از بي اعتقادي و عدم اعتنا به تعاليم و احکام دين را در رفتار حجاجنسبت به ذمّيان تازه مسلمان مي‌توان يافت‌. در عصر خلافت عبدالملک بن مروان‌،حجاج بن يوسف ثقفي (حاکم دست نشانده عبدالملک‌) دستور داد از تازه مسلمانان بهبهانه آنکه درآمد دولت کم شده است‌، جزيه بگيرند که اين امر سبب شد که تازهمسلمانان به دين قبلي خويش برگردند.67 هم چنان که «يزيد بن مهلّب‌» در سال 98هجري هنگام فتح جرجان (گرگان‌) مي‌گفت‌:«با خدا پيمان بسته‌ام که اگر بر اهل جرجان‌دست يافتم‌، آن قدر خون ريزي کنم که با آن خون‌، آسياب را به گردش درآورده‌، گندم‌آرد نمايم و از آن نان تهيه کرده و بخورم‌!»68 در حالي که اين نوع برخورد در دوران خلفا به‌ويژه عصر خلافت عمر مشاهده نمي‌شود.

با وجود چنين نابساماني‌ها در فتوحات عصر بني اميه و بني عباس‌، بديهي‌بود که هيچ‌يک از امامان معصوم‌: که معاصر با اين فتوحات بودند، از هرگونه همکاري حتي درحدّ ارائه نظر و مشاوره به حاکمان اموي و عباسي‌خودداري کنند؛ از اين‌رو وقتي «"عَبّادبصري‌»، يکي از زاهد نمايان معاصر عصر امام سجاد«ع» در قالب پرسش معترضانه ازحضرت پرسيد که چرا جهاد در راه خدا و دشواري‌هاي آن را کنار نهاده و به سوي حج وخوشي‌هاي آن روي‌آورده است و سپس با استناد به آيه‌اي از قرآن کريم‌،69 مزايا ومحاسن شرکت در جهاد را براي آن حضرت برشمرد؛ حضرت در پاسخ از وي خواست‌،دنباله آيه را بخواند. عَبّاد بقيه آيه را خواند:«توبه کنندگان‌، پرستندگان‌، ستايشگران‌، روزه‌داران‌، رکوع کنندگان‌، سجده کنندگان‌، امرکنندگان به معروف و بازدارندگان از منکر وحافظان حدود الهي‌...»70 حضرت به عَبّاد فرمودند: هرگاه اين گونه افرادي را که خداوندوصف کرده است‌، يافتي‌؛ در آن صورت‌، جهاد همراه آنان برتر از حج خواهد بود.71

نيز سال‌هابعد امام صادق‌«ع» در پاسخ درخواست «عبدالملک بن عمرو» که به‌حضرت گفته بود ما منتظر فرمان شما براي شرکت در جهاد هستيم‌؛ فرمود:«اگر اين کار(نبرد با کفار تحت زمامت حاکمان عباسي‌) خَير و مطلوب بود، هيچ کس بر ما در اين امرسبقت نمي‌گرفت‌.»72

3ـ ماهيت جهان شمولي آيين اسلام و اخبارغيبي وبشارت‌هاي پيامبر«ص»: سومين دليل‌همکاري فکري علي (ع) با خلفاي اوليه را، عالم‌گير بودن دين اسلام و اخبار غيبي وبشارت‌هاي پيامبر«ص»مبني بر غلبه مسلمانان بر سرزمين‌هاي کفر و شکست و زبوني‌دشمنان اسلام در برابر آيين پيامبر«ص» در آينده نزديک مي‌توان شمرد. چنان که آن‌حضرت در جريان نبرد احزاب‌، هنگام حفر خندق و در مقاطع ديگر از اين فتوحات خبردادند.73

آگاهي مسلمانان از پيروزي‌هاي آينده و دست‌يابي آنان به کاخ‌هاي روم‌، ايران و يمن‌آنان را واداشت تا با ايمان و اعتقاد راسخ به اين جنگ‌ها گسيل شوندوتا آخرين رمق‌هايخويش با کفار جهاد کرده و به پيروزي‌هاي شگرفي‌دست يابند. از اين‌رو آنان که درمدينه بر سرير خلافت تکيه زده بودند، از چنين نيروهاي آماده در فتوحات استفاده‌مي‌کردند. به تعبير ديگر، پيروزي‌مسلمانان و انتشار اسلام در بلاد کفر و نزول امدادهايغيبي الهي بر لشکريان اسلام در جريان فتوحات‌، مسأله‌اي بود که به باور عمومي با اراده‌و مشيت الهي صورت پذيرفت و خداي متعالي مي‌خواست از اين راه بعد از جريان‌ارتداد و بي ديني که در جزيرة العرب اتفاق افتاده بود، يک بار ديگر دين خويش را تأييدو تثبيت کند و ترديد و دودلي را از قلوب بعضي از مسلمانان کم اعتقاد بزدايد. چنان‌که‌اميرالمؤمنان‌«ع» در جايي پرده از راز اين فتوحات برمي‌دارند و مي‌فرمايند:

«... پس از آن خداوند فتوحاتي را نصيب مسلمانان کرد؛ آنان پس از (چشيدن طعم‌)فقر و گرسنگي به مال اندوزي و ثروت دست يافتند74 و چيزهايي که از اسلام برايشان‌خوشايند نبود، در ديده‌گان‌شان خوب جلوه کرد و آنچه از دين‌، نزدشان مضطرب ومتزلزل بود در قلبشان جاي گرفت و گفتند: اگر اين آيين بر حق نبود، چنين وضعي رُخ‌نمي‌نمود.»75 از اين‌رو گرچه خلفا به تعبير علي (ع) فتوحات ياد شده را مرهون آرا ونظر واليان و حُسن تدبير فرماندهان خود دانستند و در نتيجه‌، طايفه بني هاشم را که دررأس آنان علي (ع) قرار داشت‌، به فراموشي سپردند و گروهي که حامي و مدافعمنافع خلافت آنان بودند، مطرح کرده‌، آنان را شُهره آفاق نمودند76؛ اما (چنان‌که علي‌«ع»خود به کنايه فرمود) وجود و عدم خلفا در جريان فتوحات يکسان بود. اين که حضرت‌در جريان روانه ساختن سپاه براي فتح شام به ابوبکر فرمود: «اگر با سپاه همراه شوي‌،پيروز خواهي شد و اگر در شهر بماني‌، باز هم پيروزي نصيب مسلمانان خواهد شد؛چون پيامبر«ص» پيروزي اسلام را به ما وعده داده است‌»77 بهترين گواه صادق بر آن است‌که فتح شهرها جز به امدادهاي غيبي الهي و عنايت‌هاي ويژه باري تعالي نبوده است78؛بنابراين علي (ع) در فتوحاتي که از ديدگاه وي به خواست و اراده الهي صورت‌گرفت و از افتخارات خلفا به‌شمار نمي‌آمد، در موارد ضروري به ارائه راهنمايي ومشاوره مي پرداختند. چنان‌که در جريان تقسيم زمين‌هاي بلاد فتح شده (همانند اراضي‌عراق‌) ميان جنگاوران‌، ديدگاه علي (ع) از طرف خليفه پذيرفته و مبناي‌عمل قرار گرفت‌.79

به‌رغم چنين تفاوت ماهوي و جوهري ميان فتوحات عصر خلفا و کشورگشايي‌هايدوران اموي و عباسي که در اين نوشتار به اختصار تبيين شد، و با آنکه جوهره اسلام وماهيت جهان شمول آن‌، گستردگي و نشر در سراسر جهان را طلب مي‌کرد و اسلام‌به‌صورت چهره‌اي زيبا، تاب مستوري نداشت و چنين گسترش عالم گيري‌، مطلوب وآرزوي هر انسان مسلمان متعهدي بود؛ ولي علي (ع) شخصاً از شرکت در فتوحات‌امتناع ورزيدند و همکاري خويش را با خلفا در حدّ راهنمايي و ارائه مشاوره‌، آن هم درصورت درخواست آنان محدود کردند؛ چرا که براي آن حضرت نمي‌توانست قابل‌پذيرش باشد که از جانب همان کساني که حق جانشيني او را به خود اختصاص داده اند،به مأموريت‌هاي جنگي فرستاده شود و با چنين اقدامي‌، مشروعيت و قانوني بودن‌ولايت و زمامداري آنان را بر جامعه اسلامي‌تأييد و تثبيت کند.

شرکت حسنين‌«عليهما السلام» در فتوحات

چنان که اشاره شد هيچ گزارشي مبني بر شرکت علي (ع) در فتوحات وجود ندارد،هم‌چنان‌که درباره حضور حسنين‌«ع» در جنگ‌هاي عصر خلفا هيچ يک از مآخذ شيعي‌سخني نگفته‌اند. اما برخي از مآخذ تاريخي اهل سنت از حضور حسن مجتبي‌«ع» وبرادرش حسين‌«ع» در بعضي از فتوحات اين دوران خبر داده اند:

1ـ بلاذري (279ه‍.ق‌) در جريان فتح گرگان و طبرستان در سال 29 هجري‌مي‌گويد:«گويند که حسن و حسين‌، دو پسر علي بن ابي طالب در اين جنگ (فتح‌طبرستان‌) با سعيد بن عاص همراه بودند».80

2ـ طبري (310 ه‍) نيز در اين باره مي‌نويسد:«در سال سي‌ام (و در زمان حکومت‌عثمان‌) سعيد بن عاص با تني چند از صحابه هم‌چون حسن‌، حسين‌، حذيفة بن يمان و...به همراه سپاهي از کوفه به قصد خراسان به راه افتادند...:»81 ابن اثير،82 ابن کثير،83 ابن‌خلدون84 و زيني‌دحلان‌،85 گزارش طبري را با اندکي تفاوت در عبارات‌هايي نقل کرده‌اند.

3ـ سهمي‌(427ه‍) مؤلف کتاب «تاريخ جرجان‌» مي‌نگارد:«از اصحاب پيامبر«ص» که‌به گرگان آمده‌اند، حسين بن علي‌، عبداللّه بن عُمَر و حذيفة بن اليمان هستند و گفته شده‌حسن بن علي نيز آمده است‌.86

4ـ ابونعيم اصفهاني (430ه‍) نگاشته است‌:«حسن بن علي‌، همراه عبداللّه بن زبير درحالي که به عنوان رزمنده عازم گرگان بودند، وارد اصفهان شدند».87

5ـ مافرّوخي اصفهاني‌، مؤلف کتاب «محاسن اصفهان‌»88 در قرن پنجم و مترجم89 آن‌در قرن هشتم همان گزارش ابونعيم را آورده اند.

6ـ ابن خلدون (808ه‍) در جريان فتح آفريقا در سال 26 هجري مي‌نويسد:«عبداللّه‌بن‌ابي‌سرح (درباره فتح آفريقا) از عثمان ياري خواست‌. عثمان در اين باره با صحابه به‌مشورت پرداخت‌. آنان با روانه کردن سپاهي به سوي‌آفريقا موافقت کردند. در ميان سپاه‌اعزامي از مدينه‌، بعضي از صحابه همچون ابن عباس‌، ابن عمر، پسر عمروعاص‌، پسرجعفر طيار، حسن‌، حسين و ابن زبير حضور داشتند».90

افزون بر گزارش‌هاي پيش‌گفته‌، برخي از علما و فقهاي متأخّر شيعه‌91 و نيز بعضي‌ازنويسندگان و انديشمندان معاصر،92 حضور حسنين‌«ع» در فتوحات را تأييد کرده‌اند.

بررسي و نقد گزارش‌ها

به‌رغم شهرت چنين گزارش‌هايي و راه يافتن آنها در آثار مورّخان متأخّر و استناد بعضي‌از فقهاي شيعه به اين اخبار براي اثبات مشروعيت اجمالي فتوحات‌؛ اين اخبار داراي‌ضعف‌ها و نارسايي‌هايي است که ذيلاً به آن پرداخته مي‌شود:

گزارش بلاذري گذشته از آنکه سلسله سند آن ذکر نشده است‌، از شرکت‌حسنين‌«ع» در فتوحات با تعبير «فيما يقال‌» خبر داده که ضعف و عدم اعتماد به چنين‌روايتي روشن است‌.

در خبر طبري‌، اگر چه سلسله راويان آن بيان شده است‌:«عُمَر بن شَبَّه از علي‌بن‌محمد (مدائني ) از علي بن مجاهد از حَنَش بن مالک‌» و عمر بن شَبّه از راويان مشهور وقابل اعتماد از ديدگاه دانشمندان رجالي اهل سنّت است‌93؛ ولي راوي اول‌، يعني «حَنَش‌بن مالک‌» که خبر از او نقل شده است‌، مجهول مي‌باشد و نگارنده به ترجمه او درکتاب‌هاي رجالي وتراجم دست نيافت‌. از «علي بن مجاهد» نيز با عنوان کذاب و جاعل‌حديث‌94 و «علي بن محمد مدائني‌» با عنوان شخصي که در نقل حديث قوي نيست‌،95 درکتاب‌هاي رجالي اهل سنت ياد شده است‌.

نکته ديگري که پذيرش خبر طبري را سخت دچار مشکل مي‌کند، ادامه گزارش يادشده درباره چگونگي فتح "طَمِيسَه‌" يکي از شهرهاي طبرستان است‌. طبري‌مي‌نويسد:«سعيد بن عاص به مردم شهر ياد شده امان داد به شرط آن که حتي يک تن ازآنان کشته نشوند؛ امّا حصار شهر را که گشود به جز يک تن‌، تمام آنان را کشت‌!»96

آيا در چنين فتحي که بي شک آدمي را به ياد فتوحات چنگيز و تيمور در قرون بعدي‌مي‌اندازد، مي‌توان پذيرفت که حسنين‌«ع» حضور داشته باشند و نظاره‌گر اعمال‌دَدْمنشانه و غيرانساني سعيد و سپاهيانش باشند و هيچ عکس‌العملي از خويش نشان‌ندهند؟! افزون بر اين‌، نقل بعدي وي با همان سلسله راويان سابق است که در آن نيز،ضمن تکرار نام بعضي از افراد شرکت کننده در فتح طبرستان‌، نامي از حسنين‌«ع» به‌ميان نيامده است‌.97

گزارش «سهمي‌» گذشته از از آنکه مسند نيست‌، معلوم نيست که اولاً، حسنين‌«ع»در زمان کدام خليفه به گرگان رفته‌اند؛ خلفاي سه گانه يا علي‌«ع»؟ ثانياً آيا آنان براي‌شرکت در فتوحات به اين شهر رفته اند يا براي‌امر ديگري‌؟

مؤيد چنين ترديدي‌، گفته خود سهمي در جاي ديگر است‌. وي بعداز نقل روايتي ازعباس بن عبدالرحمن مروزي مبني بر آنکه «حسن بن علي و عبداللّه بن زبير وارد اصفهان‌شدند و از آنجا به گرگان رفتند»؛ مي‌نويسد:«اگر اين گفته درست باشد، معلوم مي‌شود که اين‌حادثه در زمان خلافت اميرالمؤمنان علي بن ابي طالب (رضي اللّه عنه‌) بوده است‌».98

گزارش ابونعيم اصفهاني به قرينة حضور «عبداللّه بن زبير» ـ چنان‌که در گزارش‌طبري نيز نام وي آمده است ـ همان گزارش طبري است که البته به صورت کوتاه نقل‌شده است‌. افزون بر اين‌، ابونعيم در اين باره‌، دو خبر99 آورده است که افزون بر آنکه‌هردو ضعف ارسال دارند، راويان آن يا مجهول هستند100 يا در کتاب‌هاي رجالي اهل‌سنت «کذاب‌» و «جاعل حديث‌» معرّفي شده‌اند.101

روايت مافرّوخي‌، همان گزارش ابونعيم است که‌البته سلسله سند آن نيز ذکر نشده است‌.

درباره خبر ابن خلدون در خصوص شرکت حسنين‌«ع» در فتح آفريقا بايد گفت‌:اولاً، خبر ياد شده بدون سند است‌؛ ثانياً، هيچ يک از مورّخان و فتوح نويسان متقدمهم‌چون بلاذري‌،102 يعقوبي‌،103 طبري‌،104 ابن اعثم کوفي‌،105 ابن کثير106 و ياقوت حموي‌107 که‌متعرض فتح آفريقا شده‌اند، نامي از شرکت حسنين‌«ع» در فتح ياد شده نبوده‌اند.

افزون بر ايرادهايي که بيان شد، دو مسأله ديگر نيز وجود دارد که درستي‌گزارش‌هاي ياد شده را در اين باره‌، سخت مورد ترديد و حتي غيرقابل قيول مي‌کند.يکي آنکه ـ چنان‌که نوشته شد ـ روايات تاريخي که متعرض سال شرکت حسنين‌«ع» درفتوحات بودند، بر حضور آنان در فتوحات عصر عثمان ناظر است که حتي‌اميرالمؤمنان‌«ع» در حدّ مشاوره با عثمان به همکاري در امر فتوحات حاضر نبود تا چه‌برسد به اينکه فرزندان خويش را جهت انجام فتوحات به همراه لشکريان تحت فرمان‌عثمان به جبهه نبرد گسيل دارد.

مسأله ديگر آنکه علي بن ابي طالب‌«ع» در عصر امامت و خلافت خويش‌حسنين‌«ع» را از شرکت در معرکه صفين باز مي‌داشت و چون در يکي از روزها آن‌حضرت متوجه شد که امام حسن‌«ع» آماده کارزار است‌، فرمود:«اِمْلِکُوا عَنِّي هذا الغُلام‌َلايَهُدّني فَاِنّي اَنْفَس‌ُ بِهذيْن‌ِ عَلَي المَوْت‌ِ، لَئلاّ ينْقَطِع‌َ بِهِما نَسْل‌ُ رَسُول‌ِ اللّه‌ِ9»108از طرف من‌جلوي اين جوان را بگيريد تا با مرگ خويش‌، پشت مرا نشکند که من از رفتن اين دو (امام‌حسن و امام حسين‌«ع») به ميدان نبرد دريغ دارم‌. مبادا با مرگ آن دو، نسل رسول‌خدا9 قطع شود».

حال با چنين اکراه و امتناعي از سوي حضرت نسبت به حضور حسنين‌«ع» درنبردهايي که به فرمان پيشواي عادلي‌، هم‌چون خويشتن صورت مي‌گرفت‌، چگونه آن‌بزرگوار حاضر مي‌شود که تحت زعامت زمامداران مورد اعتراض و انتقادش‌، فرزندان‌خويش را که پيشوايان آينده جامعه اسلامي هستند به جبهه جنگ بفرستد؟

پذيرش برخي از فقهاي شيعه‌، حضور دو فرزند علي (ع) را در فتوحات‌، گذشته‌از آنکه مستند به هيچ سند معتبري نيست و در هيچ يک از مآخذ تاريخي و حديثي کهن‌شيعه‌، خبري که حاکي از شرکت آنان در نبردهاي‌دوران خلفا باشد، يافت نشد؛ بعضي ازآنان به حضور حسنين‌«ع» در فتوحات عصر عمر تصريح دارند109 که اين نظر را هيچ يک‌از گزارش‌هاي تاريخي گذشته که دلالت بر شرکت حسنين‌«ع» در فتوحات عصر عثمان‌(نه روزگار خلافت عمر) مي‌کرد، تأييد نمي‌کند؛ بنابراين گزارش‌هاي فقها نه مستند به‌اخبار شيعي است و نه گزارش‌هاي‌تاريخي منابع اهل سنّت‌، برخي از آنها را تأييد مي‌کند؛ ازاين‌رو بعضي از فقها بعد از بيان چنين نقل‌هايي‌، حکم به عدم اعتماد به آنها داده‌اند.110

بنابراين‌، با توجّه به وجود چنين اشکال‌هاي سندي و محتوايي و نيز استبعادهايي که‌بيان شد، حضور حسنين‌«ع» در فتوحات عصر خلفا نمي‌تواند مورد پذيرش قرار گيرد.به گمان قوي‌، دست تحريف‌گران و وارونه‌نويسان حقايق تاريخي در جعل چنين‌گزارش‌هايي بي تأثير نبوده است‌. با اين همه‌، اگر بر فرض پذيرفته شود که حسنين‌«ع»در ايام جواني به شهرهاي اصفهان و گرگان و... مسافرت کرده اند؛ به سبب امورديگري‌(غير از شرکت در فتوحات‌) بوده است يا اصلاً در عصر خلافت امام علي «ع»بوده است‌؛ چنان‌که «سهمي‌» نيز به اين نکته اشاره کرده بود.

تأثير حضور ياران علي‌«عليه السلام» در فتوحات‌

درباره حضور گروهي از اصحاب علي (ع) در بعضي از فتوحات‌، بايد گفت‌: اولاً،حضور آنان نمي‌تواند بدون اجازه و تمايل رهبرشان علي (ع) بوده باشد. چنان‌که‌وقتي سلمان فارسي خواست از سوي عمر به حکومت مدائن گماشته شود، وي شرط‌پذيرش چنين مسؤوليتي را اجازه آن حضرت قرار داد.111 از اين رو پرواضح است که اگرعلي‌«ع» نمي‌خواست يارانش در هيچ زمينه‌اي با خلافت همکاري داشته باشند،مي‌توانست آنان را از مساعدت با خلفا نهي کند.

ثانياً، با توجه به گستردگي کمّي فتوحات و انتشار سريع آوازه آيين اسلام درسرزمين‌هاي فتح شده‌، حضور اصحاب علي (ع) که همگي آنها از اصحاب برجسته‌آن حضرت از جهت تقواودانش به‌شمار مي‌آمدند و حتي بعضي از آنان هم‌، مانند حجربن عدي‌112 از قاريان قرآن بودند، مي‌توانست از جنبه‌ي به اصطلاح "تغلّبي‌" فتوحات‌،(فتح با شمشير) بکاهد و تا حدّي آن را صبغة "قلبي‌و ايماني‌" (عرضه اسلام از طريق‌اقناع و هدايت خلق‌) دهد.113 به تعبير ديگر، چون زعامت جامعه اسلامي در دست‌ديگران بود و فتح بلاد به آن کميّت و کيفيّتي که اگر اميرالمؤمنان‌«ع» سردمدار مسلمانان‌بود، صورت نمي‌گرفت و حضور شخص علي (ع) نيز در فتوحات محذور داشت‌، ازاين‌رو شرکت اصحاب علي (ع) در نبردهاي اين دوران و ترويج و تبليغ احکام دين به‌وسيله آنان مي‌توانست تا اندازه‌اي خلها و کاستي‌هاي کارهاي‌تبليغي و فرهنگي‌فتوحات را جبران و فتح قلب‌ها تا حدودي فتح با شمشير را همراهي کند. چنان‌که يکي‌از محققان دراين باره مي‌نويسد:

«در آن فتوحاتي که اگر برگزيدگان صحابه شرکت نمي‌جستند براي دين فرجام بدي‌داشت و براي مسلمانان ايجاد شرّ مي‌کرد؛ اما مشارکت اين گروه‌، زمينه اي‌را فراهم‌ساخت تا بسياري از غيرعرب‌ها باتعاليم و آموزه‌هاي اسلام آشنا شوند و در نتيجه‌، چنددهه‌اي نگذشته که علما و فقها و متفکران اسلامي از همين دسته پديدار شدند».114

ديدگاه مثبت اميرمؤمنان‌«عليه السلام» درباره فتوحات‌

چنان‌که نگاشتيم‌، ماهيت جهان شمول آيين اسلام واخبار غيبي و بشارت‌هاي پيامبر«ع»مبني بر دست‌يابي مسلمانان بر سرزمين‌هاي کفر و نزديکي عصر فتوحات به دوران‌حيات رسول خدا«ص» و در نتيجه‌، منطبق بودن اين فتوحات تا حد بسياري با تعاليم قرآن‌و آموزه‌ها و سيره پيامبر«ص»، اين معنا را در پي دارد که چنين فتوحاتي به طور اجمال‌، موردتأييد آن حضرت بوده است و مشروعيت اجمالي آن از طرف آن بزرگوار امضا شده است‌.

افزون بر اين‌، قرائن و شواهد ديگري وجود دارد که بر ديدگاه مثبت علي (ع)نسبت به فتوحات دلالت دارد که به اختصار به آن اشاره مي‌شود:

1. فرمايش حضرت در ارتباط با اينکه خليفه هرکاري که انجام مي‌داد با مشورت ونظرخواهي از وي انجام مي‌داد. چنان‌که مي‌فرمايد: "کسي که بعد از ابوبکر زمامدار شددر کارها با من مشورت مي‌کرد و طبق دستور من کارها را انجام مي‌داد و در کارها ومسايل دشوار از من نظرخواهي مي کرد و مطابق نظر من عمل مي‌کرد. نه من کسي را سراغ‌دارم و نه اصحابم که به جز من در کارها با او مشورت کرده باشد».115 بنابراين فتوحات که ازمهم‌ترين مسايل خلافت بود116 با مشورت و نظرخواهي از آن حضرت به سامان مي‌رسيد.

2. چنان‌که در اوّل اين نوشتار آورديم‌، علي‌«ع» در موارد بسياري که خلفا ـ در مسايل‌جنگي ـ از وي نظرخواهي مي‌کردند، حضرت مطابق مصلحت اسلام و مسلمانان نظرخويش را بيان مي‌کرد؛ اکنون اضافه مي‌کنيم که علي‌«ع» درباره مسايل بعد از فتوحات نيزاز قبيل چگونگي بهره گيري از سرزمين‌هاي فتح شده در موارد درخواستي مشاورهمي‌داد. چنان‌که نقل شده‌، زماني که عمر خواست زمين‌هاي عراق را بين مجاهدان تقسيم‌کند، با اميرالمؤمنان‌«ع» در اين باره مشورت کرد؛ حضرت چنين نظر دادند: "اگر امروزآن را بخش کني‌، براي کساني که بعد از ما مي‌آيند چيزي نخواهد ماند؛ اما آن را در دست‌آنان (صاحبان قبلي زمين‌ها) باقي گذار تا در آن کار کنند و براي ما و آيندگان هر دو باشد».117

در خبر ديگري آمده است که «علي (ع) درباره مردم عراق (زمين هاي‌اين منطقه‌)به سيره رفتار کرد که آن سيره‌، ملاک و ميزان براي ديگر زمين‌هاي فتح شده نيز بود»118 که‌گزارش‌هاي ياد شده حاکي از همکاري‌حضرت با خلفا در احکام و مسايل مربوط به‌فتوحات است‌.

3. اگر امام علي «ع» به طور مطلق با توسعه فتوحات مخالف بودند، مي‌بايست درعصر خلافتشان‌، حدود مرزهاي کشور اسلامي را به مرزهاي زمان حيات پيامبر«ص»بازمي‌گردانند يا دست‌کم به مقوله مرزداري و فرستادن افراد به نقاط دوردست‌سرزمين‌هاي فتح شده براي حفظ و حراست از مرزها و جنگ با کفار، توجه چنداني‌نداشته باشند. در حالي که حضرت نه تنها چنين سياستي را درباره مناطق فتح شدهنداشتند، بلکه برخي از گزارش‌هاي تاريخي حکايت از اهتمام حضرت به مسأله‌مرزداري دارد چنان‌که در جريان نبرد صفين‌، زماني که يک گروه چهارصد نفري از ياران‌عبداللّه بن مسعود، اعلام عدم همياري حضرت را در جنگ کردند و از وي‌درخواست‌رفتن به برخي از مناطق مرزي کردند، حضرت ضمن موافقت با اين درخواست‌، آنان راروانه مرزهاي ري نمودند.119 لذا اين امر نيز نشان‌دهنده آن است که توسعه مرزهاي‌اسلامي در عصر خلفاي سه گانه اجمالاً مورد تأييد علي‌«ع» بوده است‌.120

4. سرانجام (چنان‌که نوشتيم‌) همکاري برخي از ياران خاص حضرت‌، همانندسلمان و عمار با دستگاه خلافت و نيز شرکت گروهي از اصحاب علي‌«ع» در فتوحات تاجايي که برخي از آنان سمت فرماندهي نيز داشتند، نشان‌دهنده آن است که مجموعهکارهاي دستگاه خلافت روي هم رفته و با رعايت مصالح کلي جامعه اسلامي‌، موردرضايت خاطر علي‌«ع» بوده است‌.121 بنابراين اگر علي (ع) در مجموع‌، درباره‌فتوحات نظر مثبت نداشتند، نه درباره فتوحات و مسائل و آثار آن نظر مي‌دادند و نه باحضور بعضي از يارانش در کشورگشايي‌هاي خلفا موافقت کردند.

از آن چه نگاشتيم‌، روشن شد که ديدگاه علي (ع) نسبت به فتوحات در مجموعمثبت بوده است‌. با اين همه در مآخذ حديثي شيعه‌، رواياتي وجود دارد که بر حرمت وعدم مشروعيت فتوحات ناظر است‌. اين روايات به طور کلّي به دو دسته تقسيم‌مي‌شوند:

الف ـ رواياتي که مشروعيت جهاد ابتدايي را به اجازه امام عادل منوط مي‌دانند.122

ب ـ رواياتي بر اين دلالت دارند که ائمه‌: نه تنها شيعيان خود را براي شرکت درفتوحات تشويق نمي‌کردند، بلکه بر عکس‌، آنان را از چنين اقدامي باز مي‌داشتند و حتياجازه مرزداري به آنان نمي دادند و کمک مالي آنان را در اين‌باره گر چه نذر کرده بودند،نمي‌پذيرفتند.123

در توجيه اين روايات بايد گفت‌، افزون بر اينکه برخي از آنها مجهول يا مرسل‌هستند،124 تمام آنها (به جز يک روايت که از اميرالمؤمنان‌«ع» نقل شده است‌) از امام‌سجّاد«ع» و امامان بعدي نقل شده است که بيانگر ديدگاه ائمه‌: درباره فتوحات عصربني اميه و بني عباس و عدم مشروعيت هرگونه همکاري‌با آنان در امر فتوحات است‌. ازاين‌رو روايات ياد شده بر بيان حکم فتوحات عصر خلفاي اوليه ناظر نيستند.

اما روايتي که از اميرالمؤمنان‌«ع» نقل شده است‌، چنين است‌:

«لايخْرُج المسلم‌ُ فِي الجهاد مع مَن‌ْ لايُؤْمَن‌ْ عَلَي الحُکْم‌ِ، و لايَنْفَذ في الفَي‌ اَمرَاللّه‌ِ عزو جل‌ّفانّه ن‌ْ مـَات‌َ فِي ذَلکَ المَکان‌ِ کان مُعيناً لعدوِّنا في حَبْس‌ِ حَقِنا و الاشاطة‌ِ بدِمـَائنا و ميتتُه‌ُ ميتة‌ٌجاهلية‌ٌ؛125مسلمانان نبايد در رکاب کسي که به حکم خدا ايمان ندارد و فرمان خداي‌(عزوجل‌ّ) را درباره غنايم جنگي اجرا نمي کند، به جهاد برود که اگر (برود و) کشته‌شود، دشمن ما را در حبس حقوق ما و ريختن خون‌هاي ما ياري نمود و مرگش‌، هم‌چونمرگ دوران جاهليت است‌».

اين روايت گرچه بر فتوحات عصر خلفاي اوليه ناظر مي‌باشد؛ امّا با ادلّه و قرائني کهبراي مشروعيت اجمالي فتوحات خلفاي ياد شده بيان شد، روشن گرديد که فتوحاتاين دوران با اجازه علي (ع) صورت گرفته است‌. از اين‌رو فتوحات ياد شده تخصيصاًاز عموم روايت ياد شده خارج است‌؛ چرا که خبر مذکور بر جهاد و فتوحاتي ناظر است‌که بدون اجازه و فرمان امام‌«ع» صورت گرفته باشد.

 

 

کتاب‌نامه‌

نويسنده:محسن رنجبر

1. قرآن کريم‌

2. نهج البلاغه‌، تحقيق صبحي صالح‌؛ چ 1، بيروت‌: (بي‌ن)، 1387 ه‍.ق‌.

3. آوي‌،حسين بن محمد بن ابي الرضا؛ ترجمة محاسن اصفهان‌، تصحيح عباساقبال‌؛ تهران‌: (بي‌ن)، 1328 132ش‌.

4. آيينه‌وند، صادق‌، فتوح در اسلام‌: فتح تغلبي‌، فتح قلوب‌، فصل‌نامه تاريخ اسلام‌،سال اول‌، ش‌2، 1379ش‌.

5. ابن ابي الحديد، عزالدين عبدالحميد بن محمد، شرح نهج البلاغه‌، تحقيقابوالفضل ابراهيم‌؛ (بي‌ج)، دارالاحياء التراث العربي‌،1385ه‍.ق‌.

6. ابن ابي حاتم رازي‌، کتاب الجرح والتعديل‌؛ چ‌1، حيدر آباد: مطبعة جمعية دائرة‌المعارف العثمانية‌، 1360ه‍.ق‌.

7. ابن اثير، عز الدين ابوالحسن علي بن محمد الجزري‌؛ اسد الغابه‌؛ بيروت‌:دارالفکر، 1409ه‍.ق‌.

8. الکامل في التاريخ‌؛ تحقيق ابوالفداء عبدالله القاضي‌؛ بيروت‌:دارالکتب العلمية‌، 1415ه‍.ق‌.

9. ابن اعثم الکوفي‌،ابومحمد احمد؛ کتاب الفتوح‌؛ تحقيق علي شيري‌؛ چ‌1، بيروت‌:دارالاضواء، 1411ه‍.ق‌.

10. ابن تغري بردي‌؛ النجوم الزهرة في اخبار ملوک مصر والقاهرة‌؛ (بي‌ج)، وزراة‌الثقافة والارشاد القومي ،(بي‌ت).

11. ابن حجر عسقلاني‌،احمد بن علي‌؛ الاصابة في تمييز الصحابة‌؛ تحقيق و تعليق‌عادل احمد عبدالموجود و علي محمد معوض‌؛ چ‌1، بيروت‌: دارالکتب‌العلمية‌،1415ه‍.ق‌.

12. ابن حنبل‌، احمد، المسند؛ تصحيح و تعليق صدقي محمد جميل العطار؛ چ‌2،بيروت‌: دارالفکر،1414ه‍.ق‌.

13. ابن خلدون‌؛ عبدالرحمن‌؛ تاريخ ابن خلدون‌؛ چ‌1، بيروت‌: دارالکتب العلمية‌، 1413ه‍.ق‌.

14. ابن سعد؛ محمد؛ الطبقات الکبري‌، تحقيق عبدالقادر عطا، چ‌1، بيروت‌:دارالکتب العلمية‌، 1410ه‍.ق‌.

15. ابن سلام‌؛ ابوعبيد قاسم‌؛ کتاب الاموال‌؛ بيروت‌: دارالفکر،1408ه‍.ق‌.

16. ابن شهر آشوب‌؛ ابوجعفر محمد بن علي‌؛ مناقب آل ابي‌طالب‌؛ بيروت‌:دارالاضواء، (بي‌ت).

17. ابن طاووس‌، علي بن موسي بن جعفر بن محمد؛ کشف المحجّة لثمرة المهجة‌؛تحقيق محمد حسون‌؛ چ‌2، قم‌: مکتب الاعلام الاسلامي‌، 1375ش‌.

18. ابن عبدالبر القرطبي‌؛ الاستيعاب‌؛ تحقيق علي معوض وعادل احمد عبدالموجود؛چ‌1، بيروت‌: دارالکتب العلمية‌، 1415ه‍.ق‌.

19. ابن عبدالحکم‌؛ ابوالقاسم عبدالرحمن بن عبدالله‌؛ فتوح مصر واخبارها؛ تحقيق‌محمد الحجيري‌؛ بيروت‌: دارالفکر، 1420ه‍.ق‌.

20. ابن عدي جرجاني‌؛ الکامل في ضعفاء الرجال‌؛ تحقيق عادل احمد عبدالموجودوعلي محمد معوض‌؛ چ‌1، بيروت‌: دارالکتب العلمية ، 1418ه‍.ق‌.

21. ابن عمر الدار قطني البغدادي‌؛ ابوالحسن علي‌؛ الضعفاء والمتروکون‌؛ تحقيق‌موفق بن عبدالله عبدالقادر؛ چ‌1 رياض‌: مکتبة المعارف‌، 1404ه‍.ق‌.

22. ابن کثير دمشقي‌؛ ابوالفداء اسماعيل‌؛ البداية والنهاية‌؛ تحقيق وتعليق مکتب‌تحقيق التراث‌؛ بيروت‌: دار احياء التراث العربي‌، (بي‌ت).

23. ابن نما الحلي‌؛ نجم‌الدين جعفر بن محمد بن جعفر بن هبة الله‌؛ مثيرالاحزان‌؛چ‌3، قم‌: تحقيق نشر مدرسة الامام المهدي‌، 1406ه‍.ق‌.

24. ابن هشام‌؛ عبدالملک‌؛ السيرة النبوية‌؛ تحقيق مصطفي سقا وديگران‌؛ چ‌1،بيروت‌: دارالاحياء التراث العربي‌، 1415ه‍.ق‌.

25. ابن هلال ثقفي‌؛ ابو اسحاق ابراهيم بن محمد سعيد؛ الغارات‌؛ تحقيق سيدعبدالزهراءالحسيني‌؛ چ‌1، قم‌: دارالکتب الاسلامي‌، 1411ه‍.ق‌.

26. اجتهادي‌؛ ابوالقاسم‌؛ بررسي وضع مالي و مالية مسلمين‌؛ تهران‌: سروش‌، 1363ش‌.

27. احمد زيني دحلان احمد؛ الفتوحات الاسلامية‌؛ چ‌1، بيروت‌: دار صادر، 1417ه‍.ق‌.

28. اردبيلي‌؛ احمد بن محمد؛ الخراجية‌،جزء1، مجموعة «الخراجيات‌»؛ چ‌1، قم‌:مؤسسة النشرالاسلامي‌، 1413ه‍.ق‌.

29. ازدي‌؛ محمد بن عبدالله‌؛ تاريخ فتوح الشام‌؛ تحقيق عبدالمنعم عبدالله‌عامر؛(بي‌ج)، مؤسسة سجل العرب‌،1970م‌.

30. اسکافي‌؛ ابوجعفر محمد بن عبدالله‌؛ المعيار والموازنه‌؛ تحقيق محمد باقرمحمودي‌؛ چ‌1، بيروت‌: (بي‌ن)، 1402ه‍.ق‌.

31. اصفهاني‌؛ ابونعيم احمد بن عبدالله‌؛ ذکر اخبار اصفهان‌؛ ليدن‌: مطبعة بريل‌، 1931م‌.

32. انصاري‌؛ مرتضي‌؛ المکاسب‌؛ چ‌3، قم‌: منشورات مکتبة العلامة‌، 1368ش‌.

33. بحرالعلوم‌؛ سيد محمد مهدي‌؛ الفوائد الرجالية‌؛ تحقيق وتعليق‌: محمد صادق‌بحر العلوم و حسين بحرالعلوم‌؛ چ‌1، نجف‌: مطبعة الا‌داب‌، 1385ه‍.ق‌.

34. بغدادي‌؛ ابوبکر احمد بن علي الخطيب‌؛ تاريخ بغداد؛ قاهره‌: مکتبة الخانجي‌،1349ه‍.ق‌.

35. بکري اندلسي‌؛ عبدالله عبدالعزيز؛ معجم مااستعجم‌؛ تحقيق مصطفي‌السقا؛ چ‌3،بيروت‌: عالم الکتب‌، 1403ه‍.ق‌.

36. بلاذري‌؛ احمدبن يحيي بن جابر؛ فتوح البلدان‌؛ تعليق رضوان محمد؛ بيروت‌:دارالکتب‌العلمية‌، 1389ه‍.ق‌.

37. تستري‌؛ محمد تقي‌؛ قاموس الرجال‌؛ چ‌2، قم‌: مؤسسة‌النشر الاسلامي‌؛ 1410ه‍.ق‌.

38. جعفريان‌؛ رسول‌؛ تاريخ سياسي اسلام (تاريخ خلفا)؛ چ‌1، قم‌: دليل 1380ش‌.

39. حر عاملي‌؛ محمد بن الحسن‌؛ وسائل الشيعة‌؛ تصحيح و تحقيق عبدالرحيم‌شيرازي‌؛ چ‌5، تهران‌: مکتبة الاسلامية‌، (بي‌ت).

40. حسيني عاملي‌؛ سيد محمد جواد؛ مفتاح الکرامة‌؛ بيروت‌: داراحياء التراث‌العربي‌، (بي‌ت).

41. حموي‌، تقي الدين‌؛ ثمرات الاوراق في المحاضرات‌؛ چاپ شده در حاشيه کتاب‌«المستطرف‌»، (بي‌ج)، دارالاحياء التراث العربي‌، (بي‌ت).

42. حموي‌؛ ياقوت بن عبدالله‌؛ معجم البلدان‌؛ تحقيق فريد عبدالعزيز الجندي‌؛ چ‌1،بيروت‌: دارالکتب العلمية‌، 1410ه‍.ق‌.

43. حميري‌؛ عبدالله بن جعفر؛ قرب الاسناد، تصحيح مرتضي اردکاني و محمدحسن نجف آبادي‌؛ تهران‌: اسلاميه‌، (بي‌ت).

44. خوارزمي‌؛ ابوالمؤيد موفق بن احمد المکي‌؛ مقتل الحسين‌؛ تحقيق‌؛ محمدالسماوي‌؛ چ‌1، قم‌: انوارالهدي‌، 1414ه‍.ق‌.

45. دينوري‌؛ ابو حنيفه احمدبن داود؛ الاخبار الطوال‌؛ تحقيق عبدالمنعم عامر؛ چ‌1،قاهره‌: دارالکتب العربية‌، 1960م‌.

46. ذهبي‌؛ ابو عبدالله محمد بن احمد بن عثمان‌؛ ميزان الاعتدال‌؛ تحقيق علي‌محمدالبجاوي‌؛ (بي‌ج)، دارالفکرالعربي‌،(بي‌ت).

47. ذهبي‌؛ شمس الدين محمد بن احمد بن عثمان‌؛ العبر في خبر من عبر؛ چ‌1،بيروت‌: دارالفکر، 1418ه‍.ق‌.

48. رافعي قزويني‌؛ عبدالکريم بن محمد؛ التدوين في اخبار قزوين‌؛ تحقيق عزيز الله‌العطاردي‌؛ بيروت‌: دارالکتب العلمية‌، (بي‌ت).

49. سبط بن جوزي‌؛ يوسف بن فرغلي بن عبدالله البغدادي‌؛ تذکرة الخواص‌؛ تهران‌:مکتبة نينوي الحديثة‌، (بي‌ت).

50. سهمي‌؛ ابوالقاسم حمزة بن يوسف بن ابراهيم‌؛ تاريخ جرجان‌؛ چ‌2، حيدر آباددکن‌: مطبعة مجلسي 1378ه‍.ق‌.

51. سيوطي‌؛ جلال الدين عبدالرحمن‌؛ تاريخ الخلفاء؛ تحقيق محمدمحيي الدين‌عبدالحميد؛ چ‌1، قم‌: منشورات الشريف الرضي‌، 1370ش‌.

52. شريف قرشي‌؛ باقر؛ حياة‌الامام الحسن بن علي‌«ع»؛ چ‌1، بيروت‌: دارالبلاغة‌،1413ه‍.ق‌.

53. صدوق‌؛ ابو جعفر محمد علي بن الحسين بن بابويه‌؛ الخصال‌؛ ترجمه و تصحيح‌:سيد احمد فهري زنجاني‌؛ تهران‌: اسلاميه‌،(بي‌ت).

54. من لايحضره الفقيه‌؛ تحقيق و تعليق سيد حسن موسوي خرسان‌؛تهران‌: دار الکنب العلمية‌، 1410ه‍.ق‌.

55. الشرايع‌؛ (بي‌ج)، دارالحجة للثقافة‌، 1416ه‍.ق‌.

56. طباطبايي بروجردي‌؛ سيدحسين‌؛ جامع احاديث الشيعة‌؛ قم‌: مؤلف‌، 1365ش‌.

57. طبرسي‌؛ ابو منصور احمد بن علي بن ابي‌طالب‌؛ لاحتجاج‌؛ تحقيق سيدمحمدباقرموسوي خرسان‌؛ چ‌2، بيروت‌: مؤسسة الاعلمي للمطبوعات‌، 1410ه‍.ق‌.؛ و نيزتحقيق ابراهيم بهادري ومحمد هادي به‌؛ چ‌2، تهران‌: نشر اسوه‌، 1416ه‍.ق‌.

58. طبري‌؛ ابو جعفر محمد بن جرير؛ تاريخ الامم والملوک‌؛ چ‌5، بيروت‌: مؤسسة‌الاعلمي للمطبوعات‌، 1409ه‍.ق‌.

59. طوسي‌؛ ابوجعفر محمد الحسن بن علي‌؛ اختيار معرفة‌الرجال‌؛ تصحيح و تعليق‌حسن المصطفوي‌؛ مشهد: دانشگاه مشهد، 1348ه‍.ق‌.

60. تهذيب الاحکام‌؛ تصحيح و تعليق علي‌اکبر غفاري‌؛ چ‌1، تهران‌:مکتبة‌الصدوق‌، 1376ه‍.ق‌.

61. فتال نيشابوري‌؛ محمد؛ روضة‌الوعظين‌؛ تصحيح و تعليق حسين اعلمي‌؛ چ‌1،بيروت‌: مؤسسة الاعلمي للمطبوعات‌، 1416ه‍.ق‌.

62. قاضي ابو يوسف‌؛ يعقوب بن ابراهيم‌؛ کتاب الخراج‌؛ تحقيق طه عبدالرؤوف سعدو سعد حسن محمد؛ (بي‌ج)، مکتبة‌الازهرية للتراث‌، 1420ه‍.ق‌.

63. کرد علي‌؛ محمد؛ الاسلام والحضارة العربية‌؛ قاهره‌: مطبعة المصرية‌، 1354ه‍.ق‌.

64. کليني‌؛ ابوجعفر محمد بن يعقوب بن اسحاق‌؛ الفروع من الکافي‌؛ چ‌2، تصحيح وتعليق علي‌اکبر غفاري‌؛ چ‌2، تهران‌: دارالکتب الاسلامية‌، (بي‌ت).

65. مافروخي اصفهاني‌؛ مفضل بن سعد بن حسين‌؛ محاسن اصفهان‌؛ تصحيح سيدجلال الدين حسيني تهراني‌؛ تهران‌: مطبعة مجلسي‌،1352ه‍.ق‌.

66. مجلسي‌؛ محمد باقر؛ بحارالانوار؛ چ‌2، بيروت‌: مؤسسة الوفاء، 1403ه‍.ق‌.

67. مجلسي‌؛ محمد تقي‌؛ روضة‌المتقين‌؛ تعليق سيد حسين موسوي کرماني وعلي‌پناه اشتهاردي‌؛ قم‌: بنياد فرهنگ اسلامي‌، (بي‌ت).

68. مدرسي طباطبايي‌؛ حسين‌؛ زمين در فقه اسلامي‌؛ تهران‌؛ دفتر نشر فرهنگ‌اسلامي‌، 1362ش‌.

69. مدني شيرازي‌؛ صدر الدين سيد علي خان‌؛ الدرجات الرفيعة في طبقات الشيعة‌؛قم‌: مکتبة بصيرتي‌، 1397ه‍.ق‌.

70. مرتضي عاملي‌، سيد جعفر؛ الحياة السياسية للامام الحسن‌7؛ قم‌: انتشارات‌اسلامي‌، 1405ه‍.ق‌.

71. مشارکت گروه‌هاي مخالف در حکومت‌؛ فصل‌نامه مطالعات‌تاريخي‌؛ سال اول‌، ش‌3، ،1368ش‌.

72. مزي‌، جمال الدين ابوالحجاج يوسف‌؛ تهذيب الکمال في اسماء الرجال‌؛ تحقيق‌بشار عواد معروف‌؛ چ‌1، بيروت‌: مؤسسة الرسالة‌، 1413ه‍.ق‌.

73. مسعودي‌؛ ابوالحسن علي بن الحسين‌؛ مروج الذهب و معادن الجوهر؛ تحقيق‌

سعيد محمد اللحام‌؛ چ‌1، بيروت‌: دارالفکر، 1421ه‍.ق‌.

74. مصباح يزدي‌؛ محمد تقي‌؛ آذرخشي ديگر از آسمان کربلا؛ چ‌1، قم‌: مؤسسة‌آموزشي وپژوهشي امام خميني‌1، 1379ش‌.

75. معروف حسني‌؛ هاشم‌؛ سيرة الائمة الاثني عشر؛ چ‌6، بيروت‌: دارالتعارف‌للمطبوعات‌، (بي‌ت).

76. مفيد، ابو عبدالله محمد بن محمد بن النعمان‌؛ الاختصاص‌؛ تصحيح و تعليق‌علي‌اکبر غفاري‌؛ چ‌1، قم‌: المؤتمرالعالمي لالفية الشيخ المفيد، 1413ه‍.ق‌.

77. الارشاد؛ تحقيق مؤسسة آل‌البيت‌: لاحياء التراث‌؛ چ‌1، قم‌:المؤتمر العالمي‌لالفية الشيخ المفيد، 1413ه‍.ق‌.

78. مقدسي‌؛ مطهر بن طاهر؛ البدء والتاريخ‌؛ (بي‌ج)، مکتبة الثقافة الدينية‌،(بي‌ت).

79. مقريزي‌؛ تقي الدين ابوالعباس احمد بن علي‌؛ کتاب المواعظ و الاعتباربذکرالخطط والا‌ثار (الخطط المقريزية‌)؛ بغداد: مکتبة المثني‌، (بي‌ت).

80. منقري‌؛ نصر بن مزاحم‌؛ وقعة صفين‌؛ تحقيق و شرح عبدالسلام هارون‌، چ‌2،قاهره‌: المؤسسة العربية الحديثة‌، 1382ه‍.ق‌.

81. موحد ابطحي‌؛ سيد حجت‌؛ ريشه‌ها و جلوه‌هاي تشيع و حوزه علميه اصفهان‌؛اصفهان‌: دفتر تبليغات المهدي‌(عج‌)، 1418ه‍.ق‌.

82. موسوي خوانساري اصفهاني‌؛ محمد باقر؛ روضات الجنات‌؛ قم‌: اسماعيليان‌،1390ه‍.ق‌.

83. موسوي خويي‌؛ ابوالقاسم‌؛ معجم رجال الحديث‌؛ بيروت‌: دار الزهراء، 1403ه‍.ق‌.

84. محاضرات في الفقه الجعفري‌؛ تحرير سيدعلي حسيني‌شاهرودي‌؛ چ‌1، قم‌: دارالکتاب الاسلامي‌، 1408ه‍.ق‌.

85. نجفي‌؛ محمد حسن‌؛ جواهرالکلام‌؛ تحقيق و تعليق‌: عباس قوچاني‌؛ چ‌7، بيروت‌:داراحياء التراث العربي‌، 1411ه‍.ق‌.

86. واقدي‌؛ ابوعبدالله‌؛ فتوح الشام‌؛ راجعه و قدم له‌: عبد الرؤوف سعد؛ اسکندريه‌:دارابن خلدون‌،(بي‌ت).

87. واقدي‌؛ محمد بن عمر؛المغازي‌؛ تحقيق مارسدن جونز؛ قم‌: مرکز الاعلام‌الاسلامي‌،1414ه‍.ق‌.

88. يعقوبي‌؛ احمد بن ابي يعقوب بن جعفر بن وهب بن واضح‌؛ تاريخ اليعقوبي‌؛ چ‌1،قم‌: منشورات الشريف الرضي‌، 1373ش‌.

1. فارغ التحصيل کارشناسي ارشد تاريخ‌.

2. ر.ک‌: سيدجعفر مرتضي عاملي‌، الحياة السياسية للامام‌الحسن‌7، ص‌114ـ117، رسول جعفريان‌، تاريخسياسي اسلام (تاريخ خلفا)، ج‌2، ص‌188ـ194.

3. ابو محمد احمد بن اعثم الکوفي‌، کتاب الفتوح‌، تحقيق‌: علي شيري‌، ج‌1، ص 79به بعد و احمد بن يحيي بن‌جابر البلاذري‌، فتوح البلدان‌، تعليق رضوان محمد، ص 115به بعد.

4. چنان که حضرت در اين‌باره مي‌فرمايد:«هل احد منهم اشد لها مراسا واقدم فيها مقاما مني‌، لقد نهضت‌فيها ومابلغت العشرين‌؛ آيا يکي از آنها (قريش‌) تجربه‌هاي جنگي دشوار مرا دارد؟ و آيا در پيکار توانست ازمن پيشي بگيرد؟ هنوز بيست ساله نشده بودم که در ميدان نبرد حاضربودم‌». (نهج البلاغه‌، تحقيق صبحي‌صالح‌، خطبه 27).

5. حضرت نيز در اين زمينه مي‌فرمايد:«و الله لو تظاهرت العرب علي قتالي لما وليت عنها؛ به خدا سوگند،اگر عرب تماما در کارزار با من رو برو شوند به آنان پشت نمي‌کنم‌». (نهج البلاغه‌، همان‌، نامه 45).

6. ابن اعثم‌، همان‌، ج 1، ص 80ـ81؛ محمدبن عبداللّه الازدي‌، تاريخ فتوح الشام‌، تحقيق عبدالمنعم عبدالله‌عامر، ص‌4ـ54 و احمد بن ابي‌يعقوب بن وهب بن واضح (يعقوبي )، تاريخ اليعقوبي‌، ج‌2، ص 133.

7. سرزميني است در ناحيه شام در سمت دره‌اي که رود اردن به آن مي‌ريزد. (ياقوت بن عبداللّه حموي‌، معجم‌البلدان‌، تحقيق‌: فريد عبدالعزيز الجُنْدي‌، ج 5، ص 497).

8. خالد بن سعيد بن عاص بن اميه از تيره بني اميه بود که اعتقاد به ولايت و امامت اميرمؤمنان‌«ع» داشت و ازياران و شيعيان آن حضرت به شمار مي‌آيد. وي هنگام رحلت پيامبر«ص» در مأموريت يمن بود. پس ازرحلت پيامبر«ص» به مدينه بازگشت‌. ابوبکر به او و بردارش‌، ابان بن سعيد گفت‌:«چرا مأموريت خود را رهاکرديد؟ به آنجا باز گرديد». آنان در جواب گفتند:«پس از رسول خدا«ص» براي هيچ کس کار نمي کنيم‌».(عزالدين ابوالحسن علي بن محمد الجزري (ابن‌اثير)، اسد الغابه‌، ج‌1، ص‌575). وي به نزد علي‌«ع» رفت وگفت‌: بيا با تو بيعت کنم‌. به خدا در ميان مردم‌، کسي از تو سزاوارتر به جانشيني محمد«ص» نيست (يعقوبي‌،همان‌، ج‌2، ص‌126). در روايتي طولاني که شيخ صدوق در «الخصال‌» و طبرسي در «الاحتجاج‌» آورده اند،خالد را از منکران بيعت با ابوبکر و از معترضان بر او شمرده اند. وي در خطبه اي که در جمع مردم ايراد کرد،خطاب به ابوبکر گفت‌:«اي ابوبکر! از خدا بترس که آنچه رسول خدا«ص» درباره علي‌«ع» پيش از اين فرموده‌است نيکو مي‌داني‌. آيا نمي داني در روز جنگ با بني قريظه‌، آن زمان که همه ما اطراف آن حضرت را گرفته‌بوديم‌، آن حضرت به عده اي از مردان با شخصيت از ما متوجه شده و فرمود: اي گروه مهاجران و انصار! شمارا به امري سفارش مي‌کنم که در نگهداريش بکوشيد و دستوري به شما مي‌دهم که آن را بپذيريد. آگاه باشيدکه علي پس از من فرمانده شما است و جانشين من در ميان شما است‌. اين سفارش را پروردگارم به منفرموده است و اگر شما اين سفارش مرا درباره علي نگهداري نکنيد و او را پشتيباني و ياري نکنيد در احکام‌خود اختلاف خواهيد کرد و کار دينتان بر شما آشفته شود و بدترين شما زمام کارتان را به دست گيرد. آگاه‌باشيد که تنها خاندان من وارث امر من هستند و گوينده و بيان کننده امر امت من هستند...». (ابوجعفر محمدبن علي بن الحسين‌، الخصال‌، ترجمه و تصحيح سيداحمد فهري زنجاني‌، ص‌541ـ544 و طبرسي‌،الاحتجاج‌، تحقيق سيد محمد باقر موسوي خرسان‌، ج‌1، ص‌75ـ76).

9. محمد بن سعد، الطبقات الکبري‌، تحقيق عبدالقادر عطا، ج‌4، ص‌73 و ابوجعفر محمد بن جرير طبري‌،تاريخ الامم و الملوک‌، ج‌2، ص‌586. طبري مدت خودداري از بيعت را دو ماه و ابن ابي‌الحديد مدت آن رايک سال ذکر کرده است‌. (ابن ابي الحديد، شرح نهج البلاغه‌، تحقيق محمدابوالفضل ابراهيم‌، ج‌6، ص‌41).

10. ابن اثير، همان‌، ج‌2، ص‌575.

11. محمد کردعلي‌، الاسلام و الحضارة العربية‌، ج‌2، ص‌109.

12. محمد بن سعد، همان‌، ج‌4، ص‌73 و بلاذري‌، همان‌، ص‌116.

13. ابوحنيفه احمد بن داود الدينوري‌، الاخبار الطوال‌، تحقيق عبدالمنعم عامر، ص‌120؛ ابن اعثم‌،همان‌، ج‌1،ص‌95 و ابن اثير، همان‌، ج‌4، ص‌601.

14. ابن عبدالبر القرطبي‌، الاستيعاب‌، تحقيق علي معوَّض و عادل احمد عبدالموجود، ج‌3، ص‌333 و ابن اثير، همان‌، ج‌4، ص‌66.

15. طبري‌، همان‌، ج 2، ص 597.

16. شيخ صدوق‌، الخصال‌، ج‌2، ص‌424 و محمد بن محمد بن نعمان (شيخ مفيد)، الاختصاص‌، تصحيح وتعليق علي اکبر غفاري‌، ص‌173.

17. سيوطي‌، تاريخ الخلفاء، تحقيق محمد محيي الدين عبدالحميد، ص‌106.

18. يعقوبي‌، همان‌، ج‌2، ص 157ـ158 و ابن ابي الحديد، همان‌، ج‌2، ص‌159 و ج 9، ص‌29ـ30.

19. مسعودي‌، مروج المذهب و معادن الجوهر، تحقيق سعيد محمد اللّحام‌، ج‌2، ص‌311. بلاذري نيز به اين‌موضوع به صورت اختصار اشاره کرده است‌: عمر از علي‌«ع» خواست براي فرماندهي سپاه اسلام به قادسيه‌برود، اما علي‌«ع» تقاضاي عمر را ردّ کرد. (بلاذري‌، فتوح البلدان‌، ص‌255).

20. مسعودي‌، همان‌، ج‌2، ص‌310.

21. نهج البلاغه‌، صبحي صالح‌، خ‌146؛ احمد ابن اعثم‌، همان‌، ج‌2، ص‌293ـ295 و ابوحنيفه دينوري‌، همان‌،ص‌34ـ135؛ طبري‌، همان‌، ج‌3، ص‌212 و ابن ابي الحديد، همان‌، ج‌9، ص‌100ـ101.

22. نهج البلاغه‌، خ‌134؛ يعقوبي‌، همان‌، ج‌2، ص‌1334 و ابن ابي الحديد، همان‌، ج‌8، ص‌296ـ298.

23. ابوعبداللّه واقدي‌، فتوح الشام‌، راجعه و قدم له عبدالرؤوف سعد، اسکندريه‌، ج‌1، ص‌306؛ تقي الدين‌حموي‌، ثمرات الاوراق في المحاضرات‌، چاپ شده در حاشيه کتاب «المستطرف‌»، ج‌2.

24. ابن اعثم‌، همان‌، ج‌2، ص‌320ـ321.

25. همان‌، ص‌274.

26. واقدي‌، همان‌، ج‌2، ص‌251؛ طبري‌، همان‌، ج‌3، ص‌121ـ124؛ ابوحنيفه دينوري‌، همان‌، ص‌126 وعبدالکريم بن محمد الرافعي القزويني‌، التدوين في اخبار قزوين‌، تحقيق عزيز اللّه العطاردي‌، ج‌1، ص‌78.

27. شمس الدين محمد بن احمد بن عثمان الذهبي‌، العبر في خَبَر من عَبَرَ، ج‌1، ص‌26.

28. ابوحنيفه دينوري‌، همان‌، ص‌136؛ مطهّر بن طاهر المَقْدِسي‌، البدء و التاريخ‌، ج‌5، ص‌182 و ابن عبدالبرالقرطبي‌، همان‌، ج‌1، ص‌394.

29. ابن اعثم‌، همان‌، ج‌2، ص‌277 و بلاذري‌، همان‌، ص‌373. بلاذري حذيفه را فرمانده جناح چپ سپاه عمار مي‌داند.

30. ابن عبداللّه القرطبي‌، ج‌1، ص‌240 و 394 و ابن اثير، اسدالغابه‌، ج‌1، ص‌468.

31. واقدي‌، همان‌، ج‌2، ص‌73؛ ابن عبدالبر القرطبي‌، همان‌، ج‌4، ص‌43 و ابن اثير، همان‌، ج‌4، ص‌447.

32. همان‌، ص‌117.

33. ابوحنيفه دينوري‌، همان‌، ص‌183.

34. همان‌، ص‌121.

35. بلاذري‌، فتوح البلدان‌، ص‌264 و طبري‌، همان‌، ج‌3، ص‌140.

36. واقدي‌، همان‌، ج‌1، ص‌297.

37. همان‌، ج‌2، ص‌73.

38. همان‌، ص‌118.

39. ابن اعثم‌، همان‌، ج‌2، ص‌277 و بلاذري‌، همان‌، ص 373.

40. همان‌، ص‌275 و ابوحنيفه دينوري‌، همان‌، ص‌130.

41. ابوحنيفه دينوري‌، الاخبار الطوال‌، ص‌120.

42. از بزرگ‌ترين و مشهورترين و بهترين شهرهاي ديار بکر. (ياقوت حموي‌، معجم البلدان‌، ج‌1، ص‌76)

43. مشهورترين شهر ديار بکر. (همان‌، ج 6، ص 273).

44. ابن اعثم‌، کتاب الفتوح‌، ج‌1، ص‌259.

45. يعقوبي‌، تاريخ يعقوبي‌، ج‌2، ص‌142.

46. واقدي‌، فتوح الشام‌، ج‌1، ص‌361.

47. همان‌، ج‌2، ص‌73.

48. ابن اعثم‌، همان‌، ج‌1، ص‌210ـ211 و بلاذري‌، فتوح البلدان‌، ص‌264. ابن‌اعثم‌، حجر را فرمانده جناح چپ‌نوشته است‌.

49. ابن اثير، اسدالغابه‌، ج‌1، ص‌461.

50. بلاذري‌، انساب الاشراف‌، ج‌5، ص‌268 و طبري‌، تاريخ الامم و الملوک‌، ج‌4، ص‌205. حجر در اين باره‌مي‌گويد: آگاه باشيد به خدا سوگند، اگر مرا در اين سرزمين بکشيد، من نخستين سواري بودم که اين سرزمين رافتح کردم و نخستين کسي بودم که سگ‌هاي اين سامان بر من بانگ زدند.

51. براء بن عازب يکي ديگر از شيعيان علي (ع) و از راويان مورد اعتماد است که روايات بسياري از او درمنابع شيعي و سنّي نقل شده است‌. از جمله اين روايات‌، حديث غدير است که چندين نفر از تابعين آن را ازوي نقل کرده‌اند (عبدالحسين احمد الاميني النجفي‌، الغدير، ج‌1، ص‌18ـ20). برقي او را از اصحابپيامبر«ص» و ياران خاص و برگزيده علي (ع) شمرده است‌. (سيدمحمد مهدي بحرالعلوم‌، الفوائدالرجالية‌، تحقيق و تعليق محمدصادق بحرالعلوم و حسين بحرالعلوم‌، ج‌2، ص‌126).

چنان که مرحوم شيخ طوسي نيز او را از اصحاب پيامبر7 و علي (ع) به شمار آورده است (ابوجعفرمحمد بن حسن الطوسي‌، رجال الطوسي‌، تحقيق و تعليق سيدمحمد صادق آل بحرالعلوم‌، ص‌8 و 35). براءاز کساني است که پس از سقيفه‌، شب هنگام در مسجد پيامبر«ص» به اتفاق مقداد، عبادة بن صامت‌، سلمان‌،ابوذر، حذيفه‌، و ابوالهيثم بن التيهان جلسه مخفي تشکيل داد تا در مسأله بيعت انجام شده با ابوبکر انديشه‌کنند. وي در اين‌باره مي‌گويد: من همواره بني هاشم را دوست مي‌داشتم‌. زماني که پيامبر«ص» رحلت کرد،نگران بودم که امر خلافت از بني هاشم خارج شود، پس چنان در شگفتي و حيرت فرو رفتم که حيرت کنندگان‌فرو مي‌روند. (ابن ابي الحديد، شرح نهج‌البلاغه‌، ج‌1، ص‌219ـ220 و ج‌2، ص‌51ـ52؛ ر.ک‌: ر.ک‌: محمدتقي‌تستري‌، قاموس الرجال‌، ج‌2، ص‌257ـ265 و سيدابوالقاسم موسوي خويي‌، معجم‌رجال الحديث‌، ج‌3،ص‌277ـ279).

52. بلاذري‌، همان‌، ص 373 و ابن اعثم‌، ج‌2، ص 277.

53. همان‌، ص‌317ـ318.

54. زيد بن صُوحان از ياران با فضيلت و ديندار علي (ع) و از بزرگان قبيله خود بود که در جنگ جمل دررکاب علي (ع) شربت شهادت نوشيد. وي از کساني است که پيامبر«ص» درباره جانبازي وي و از دست دادن‌دستش خبر داده بود. (ابن عبدالبر القرطبي‌، الاستيعاب‌، ج‌2، ص‌124ـ125 و ابن اثير، همان‌، ج‌7 2ص‌139).کشّي‌، خبري از امام صادق‌7 درباره گفت‌وگوي علي (ع) بازيد در لحظات پاياني عمر وي در روز جنگ‌جمل آورده است که حاکي از اعتقاد راسخ زيد به مقام امامت و ولايت آن حضرت است (طوسي‌، اختيار معرفة‌الرجال‌، تصحيح و تعليق حسن المصطفوي‌، ص‌66ـ67 و ابوالقاسم خويي‌، همان‌، ج‌7، ص‌342ـ343). خطيب‌بغدادي‌، درباره زيد مي‌نويسد: زيد شب‌ها را به عبادت و روزها را به روزه داري سپري مي‌کرد و شب‌هاي جمعه رااحياء مي‌داشت‌. (ابوبکر احمد بن علي الخطيب البغدادي‌، تاريخ بغداد، ج‌8، ص‌439).

55. ابن عبدالبر القرطبي‌، الاستيعاب‌، ج‌2، ص‌125 و ابن اثير، اسدالغابه‌، ج‌2، ص‌140.

56. طبري‌، همان‌، ج‌3، ص‌323.

57. همان‌، ص‌351ـ352؛ محمد بن محمد بن النعمان (شيخ مفيد)، الارشاد، تحقيق مؤسسة آل‌البيت‌:، ج‌2،ص‌73؛ عبداللّه عبدالعزيز البکري الاندلسي‌، معجم ما استعجم‌، تحقيق مصطفي السقّا، ج‌1، ص‌276 (ذيل‌کلمه‌: بَلَنْجَر)؛ ابوالمؤيد الموفق بن احمد المکّي (اخطب خوارزم‌)، مقتل الحسين‌، تحقيق محمد السماوي‌،ج‌1، ص‌323؛ محمد بن الفتّال النيشابوري‌، روضة‌الواعظين‌، تصحيح و تعليق حسين الاعلمي‌، ص‌197 و نجم‌الدين جعفر بن محمد بن جعفر بن هبة اللّه بن نما الحلّي‌، مثير الاحزان‌، ص‌47.

58. ابن عبدالبر القرطبي‌، همان‌، ج‌1، ص‌241 و احمد بن علي بن حجر العسقلاني‌، الاصابة في تمييز الصحابة‌،تحقيق و تعليق عادل احمد عبدالموجود و علي محمد معوّض‌، ج‌1، ص‌412.

59. ابواسحاق ابراهيم بن محمد بن سعيد بن هلال (ابن هلال ثقفي‌)، الغارات‌، تحقيق سيدعبدالزهراء الحسيني‌،ص‌203؛ يعقوبي‌، همان‌، ج‌2، ص‌126 و طبرسي‌، الاحتجاج‌، ج‌1، ص‌84.

60. حضرت در اين باره مي‌فرمايد:«به خدا سوگند، هرگز فکر نمي‌کردم و به خاطرم خطور نمي‌کرد که عرب بعداز پيامبر«ص» اين امر (امامت و رهبري‌) را از خاندان او بگردانند (و در جاي ديگر قرار دهند) و خلافت را ازمن دور سازند. آن چيزي که مرا کاملاً شگفت زده کرد، هجوم و اجتماع مردم در اطراف فلاني (ابوبکر) بود کهبا او بيعت کنند. (در چنين شرايطي‌) دست نگه داشتم تا اينکه ديدم گروهي از اسلام برگشته و مي‌خواهند دين‌محمد«ص» را نابود سازند. پس ترسيدم اگر اسلام و اهلش را ياري نکنم‌، بايد شاهد نابودي يا شکاف در اسلامباشم که مصيبت آن براي من بزرگ‌تر بود از محروميت از خلافت و حکومت بر شما که بهره چند روزه دنيا است وزوال پذير و تمام شدني است‌؛ چنان که سراب از بين مي‌رود يا ابرها از هم مي‌پاشند. سپس در اين پيشامدها به پاخاستم تا باطل از ميان رفت و نابود شد و دين پابرجا و محکم گرديد.» (نهج البلاغه‌، تحقيق صبحي صالح‌، نامه‌62 و ابن هلال ثقفي‌، الغارات‌، ص‌202 و ص‌203 با کمي تفاوت در عبارات‌). در جاي ديگر مي‌فرمايد:

«... به خدا سوگند، اگر ترس از ايجاد شکاف و اختلاف در ميان مسلمانان نبود و بيم آن نمي‌رفت که بار ديگرکفر و بت پرستي به سرزمين اسلام باز گردد و اسلام محو و نابود شود با آنان به گونه ديگري رفتار مي‌کرديم‌.»(ابن ابي الحديد، همان‌، ج‌1، ص‌307 و ر.ک‌: شيخ مفيد، الارشاد، ج‌1، ص‌246).

61. ر.ک‌: مشاوره‌هاي آن حضرت در جريان فتح «نهاوند» و «بيت المقدس‌» که مآخذ آن در صفحه‌هاي گذشته‌بيان شد. چون سخنان امام‌7 درباره فتح نهاوند مهم و در نهج البلاغه‌ نيز آمده است‌، در اينجا آورده‌مي‌شود. چون عمر درباره فتح نهاوند از علي‌«ع»نظرخواهي کرد، حضرت در اين زمينه فرمود: "ياري کردن وخوار کردن اين امر به انبوهي و کمي سپاه نبوده است (هم چون نبردهاي صدر اسلام‌). دين خدا است که خداآن را پيروزي داد و لشکر خداست که آماده‌اش کرد و ياري‌اش فرمود؛ تا آنجا که به مرتبه‌اي رسيد که بايدبرسد و آشکار شد در جايي که بايد نمايان شود و ما از خدا وعده پيروزي داريم و خدا به وعده خويش‌وفاکرده لشکرش را ياري مي‌فرمايد. جايگاه زمامدار مملکت در اين کار، مانند رشته مهره است که آن را گردآورده‌، به هم پيوند مي‌دهد؛ سپس اگر رشته بگسلد، مهره‌ها از هم پراکنده شود و از ميان رود، هرگز همه آنهافراهم نيايد. اگرچه امروز عرب اندک است‌، اما به سبب دين اسلام و همبستگي و اجتماع‌، بسيار و نيرومندهستند. پس تو همانند ميله وسط آسياب باش و عرب را چون آسياب سنگ گرد خود بگردان‌، آنان را به جنگ‌درآورده‌، خود به کارزار نرو؛ چون اگر تو از اين زمين بيرون روي‌، عرب از اطراف و نواحي آن پيمان تو راشکسته‌، تا جايي‌که نگاه‌داري مرزها که در پشت سر گذاشته‌اي‌، براي تو از رفتن به کارزار مهم‌تر مي‌شود.همانا عجم اگر تو را ببيند، مي‌گويند اين ريشه عرب است‌، اگر آن را بِبُريد، آسودگي خواهيد يافت و اين‌انديشه‌، حرص آنان را بر تو و طمع‌شان را درباره تو سخت‌تر مي‌کند؛ اما اينکه گفتي که آنان آمده اند تا با مسلمانان‌پيکار کنند، ناخشنودي خداي سبحان از عزم آنان به جنگ با مسلمانان از تو بيشتر است و او بر دگرگون ساختن‌آنچه خود ناپسند مي‌داند، تواناتر است‌، امّا آنچه درباره بسياري عدد آن گفتي‌، ما در گذشته به خاطربسياري عددنمي‌جنگيديم‌، بلکه به کمک و ياري خداوند متعال مي‌جنگيديم‌.» (نهج البلاغه‌، همان‌، خطبه 146).

62. البته در مواردي نيز که فرمانده فتوحات‌، افرادي همچون خالد بن وليد و سعيد بن عاص بودند، اعمالي ازآنان سر مي‌زد که در شأن انسان نبود تا چه برسد که مسلمان باشند؛ ولي اين گونه موارد را مي‌توان استثنايي به‌حساب آورد. چند نمونه‌ي ذيل حاکي از اين ادّعا است‌:

الف‌) خالد بن وليد در سال 15هجري با اهل قِنَّسرين مصالحه کرد به شرط آنکه قلعه و ديوار شهر را ويران کندو چنين هم کرد (طبري‌، همان‌، ج 3، ص‌98).

ب‌) ابن اثير مي‌نويسد:«چون ايرانيان‌، هجوم اعراب و غارت آنان را در عراق ديدند به رستم و فيروزان که‌هردو از فرماندهان ايراني بودند، گفتند: اختلاف و کشمکش شما دو سردار به جايي رسيده که ايران را تباه وايرانيان را خوار نموده ايد. (ابن اثير، الکامل في التاريخ‌، ج‌2، ص‌294).

ج‌) سعيد بن عاص در جريان فتح گرگان در سال 30هجري به اهالي شهر امان داد به شرط اين که حتي يک تناز آنان کشته نشود؛ امّا حصار شهر را که گشود، جز يک تن‌، تمام آنان را کشت‌. (طبري‌، همان‌، ج‌3، ص‌324).

63. برخورداري مسلمانان از ايمان قوي و اراده آهنين در اهداف خويش در کنار پاي بندي آنان به دستورهاي‌شريعت و سنّت‌هاي پيامبر«ص» حتي از ديد دشمنان نيز مخفي نمانده بود.

کشيش بزرگ مسيحيان در پاسخ هِرَقْل امپراطور روم که پرسيد: چرا ما روميان با اين سابقه درخشان و تجربه ونيرو در امر جنگاوري (که زماني بر ايران غالب شديم‌) امروز در مقابل يک مشت عرب ذليل شده ايم‌،گفت‌:«اين گروه عرب‌، فرمانبر پروردگارشان و پيرو دينشان هستند. آنان شب زنده داران شب و روزه داران روزهستند و لحظه‌اي از ياد خداي‌شان و از درود فرستادن بر پيامبرشان غافل نمي‌شوند و در بين آنان ظلم و ستم‌نيست‌. آنان به يکديگر تکبر نمي‌کنند. راستگويي‌، شعارشان و عبادت‌، جامه‌شان مي‌باشد. اگر بر ما حمله‌آورند (تا پيروز نشوند) بر نمي‌گردند و اگر ما بر آنان حمله برديم‌، پشت بر ما نمي‌کنند. آنان دنيا را منزل‌گاه فناو آخرت را سراي بقا مي‌دانند.» (واقدي‌، همان‌، ج‌1، ص‌205).

هم چنين در جريان فتح مصر، نمايندگان مقوقس حاکم مصر در جواب وي که پرسيد مسلمانان را چگونه‌يافتيد، گفتند: "قومي را ديديم که مرگ نزد آنان از زندگي و فروتني در پيشگاه آنان‌، محبوب‌تر از فخر فروشي‌است‌. هيچ يک از آنان رغبتي و نيازي به دنيا ندارد. بر خاک‌نشيند و سواره غذا مي‌خورند. فرمانده آنان (درمقام و منزلت‌) همانند يکي از آنان است‌. مِهْتر آنان از کِهْتر آنان و آقاي شان از بنده شان شناخته نمي‌شوند وچون وقت نماز فرا مي‌رسد، هيچ کس از شرکت در آن باز نمي‌ماند... آنان در نمازشان خاشع هستند." (ابن‌تغري‌بردي ، النجوم الزاهرة في اخبار ملوک مصر و القاهرة‌، ج‌1، ص‌11).

64. طبري‌، همان‌، ج‌3، ص‌34.

65. احمد بن علي المقريزي‌، کتاب المواعظ و الاعتبار بذکر الخِطَط و الاثار (الخطط المقريزية‌)، ج‌1، ص‌291و ابن تغري بردي‌، همان‌، ج‌1، ص‌13.

66. طبري‌، تاريخ الامم و الملوک‌، ج‌، ص‌235.

67. طبري‌، همان‌، ج‌5، ص‌1982؛ عبدالرحمن بن عبدالحکم‌، فتوح مصر و اخبارها، تحقيق محمد الحجيري‌،ص‌272؛ مقريزي‌، همان‌، ج‌1، ص‌77 و ابوالقاسم اجتهادي‌، بررسي وضع مالي و ماليه مسلمين‌،ص‌135ـ136.

68. همان‌، ص‌300.

69. «ن‌َّ اللّه‌َ اشْتَري مِن‌َ الْمُؤْمِنِين‌َ أَنْفُسَهُم‌ْ وَ أَمْوالَهُم‌ْ بِأَن‌َّ لَهُم‌ُ الْجَنَّة‌َ يقاتِلُون‌َ فِي سَبِيل‌ِ اللّه‌ِ فَيقْتُلُون‌َ وَ يُقْتَلُون‌َوَعْداً عَلَيه‌ِ حَقًّا فِي التَّوْراة‌ِ وَ النْجِيل‌ِ وَ الْقُرْآن‌ِ» (توبه‌، 111).

70. توبه‌، 112.

71. کليني‌، الفروع من الکافي‌، تصحيح و تعليق علي اکبر غفاري‌، ج‌5، ص‌22؛ ابن شهر آشوب‌، مناقب آل ابي‌طالب‌، ج‌4، 159؛ طبرسي‌، الاحتجاج‌، تحقيق ابراهيم بهادري و محمدهادي به‌، ج‌2، 144؛ طوسي‌، تهذيبالاحکام‌، تصحيح و تعليق علي اکبر غفاري‌، ج‌6، ص‌146. در تهذيب به جاي «عَبّاد بصري‌»، تعبير «رَجُل‌ٌ»آمده است‌.

72. کليني‌، همان‌، ص‌19؛ شيخ طوسي‌، همان‌، ج‌6، ص‌139.

73. شيخ صدوق‌، الخصال‌، ص‌180ـ181؛ يعقوبي‌، همان‌، ج‌2، ص‌؛51ابن هشام‌، السيرة النبوية‌، تحقيق‌مصطفي سقا و ديگران‌، ج‌3، ص‌242؛ محمد بن عمر بن واقدي‌، المغازي‌، تحقيق مارسدن جونز، ج‌1،ص‌450 و طبري‌، همان‌، ج‌2، ص‌235ـ236. نيز از جمله اخبار غيبي پيامبر«ص» در اين باره روايات ذيل است‌:

الف ـ «اِن‌ّ اللّه تبارک و تعالي سَيوءَيِّدُ هَذَا الدين‌َ باَقوام‌ِ لاَخَلق‌َ لَهُم‌». (احمد بن حنبل‌، المسند، تصحيح وتعليق صدقي محمد جميل العطار، ج‌7، ص‌322، ح 20476).

ب ـ «ان اللّه عز و جل‌ّ يُوءَيِّدُ هذا الدين‌َ بالرَجُل‌ِ الفـَاجِرَ». (احمد بن حنبل‌، همان‌، ج‌3، ص‌181، ح‌8096 وابن ابي‌الحديد، همان‌، ج‌2، ص‌309).

ج ـ هاشم بن عتبة بن ابي وقاص مي‌گويد: از پيامبر شنيدم که فرمود:«يَظْهَرُ المُسْلمون‌َ علي جَزيِرة‌ِ العَرَب‌ِ وَيَظْهَر المُسْلمُون علي فارس و يَظْهَر المُسْلمون عَلَي الرُوم‌ِ». (ابن اثير، اسدالغابة‌، ج‌4، ص‌601).

74. ضمناً امام به بعضي از عوارض جانبي و پيامدهاي ناخوشايند گسترش فتوحات اشاره مي‌کند که در جاي‌خود بايد جداگانه بررسي شود.

75. ابن ابي‌الحديد، همان‌، ج‌20، ص‌299.

76. همان‌.

77. ابن اعثم‌، کتاب الفتوح‌، ج‌1، ص‌80ـ81 و ازدي‌، تاريخ فتوح الشام‌، ص‌4.

78. علي بن محمد بن طاووس‌، کشف‌ُ المَحجَّة لثمرة المُهْجة‌، تحقيق محمد حسّون‌، ص‌110ـ111.

79. ابو يوسف يعقوب بن ابراهيم‌، کتاب الخراج‌، تحقيق طه عبدالرؤوف سعد و سعد حسن محمد، ابوعبيدقاسم بن سلام‌، کتاب الاموال‌، ص‌74؛ بلاذري‌، فتوح البلدان‌، ص‌266 و يعقوبي‌، همان‌، ج‌2، ص‌151ـ152.

80. بلاذري‌، فتوح البلدان‌، ص‌330؛ ياقوت حموي نيز با همين تعبير از حضور حسنين‌«ع» در فتوحات يادکرده است‌. (ياقوت حموي‌، معجم البلدان‌، ج‌4، ص‌17).

81. طبري‌، همان‌، ج‌3، ص‌323.

82. ابن اثير جزري‌، الکامل في التاريخ‌، تحقيق ابوالفداء عبداللّه القاضي‌، ج‌3، ص‌6.

83. ابوالفداء اسماعيل بن کثير دمشقي‌، البداية النهاية‌، تحقيق و تعليق مکتب تحقيق التراث‌، ج‌7، ص‌174.

84. عبدالرحمن بن خلدون‌، تاريخ ابن خلدون‌، ج‌1، ص‌153.

85. احمد زيني دحلان‌، الفتوحات الاسلامية‌، ج‌1، ص‌153.

86. ابوالقاسم حمزة بن يوسف بن ابراهيم سهمي‌، تاريخ جرجان‌، ص‌7.

87. ابونعيم احمد بن عبداللّه الاصفهاني‌، ذکر اخبار اصفهان‌، ج‌1، ص‌44 و 47.

88. مفضل بن سعد بن حسين مافرّوخي اصفهاني‌، محاسن اصفهان‌، تصحيح سيد جلال الدين حسيني تهراني‌،ص‌35.

89. حسين بن محمد بن ابي الرضا آوي‌، ترجمة محاسن اصفهان‌، تصحيح عباس اقبال‌، ص‌126 و محمدباقرموسوي خوانساري اصفهاني‌، روضات الجنات‌، ج‌1، ص‌10.

90. ابن خلدون‌، همان‌، ج‌2، ص‌548 و سلاوي‌، الاستقصاء لاخباردول المغرب الاقصي‌، ج‌1، ص‌39 به نقل‌سيد جعفر مرتضي العاملي از الحياة السياسية للامام الحسن‌7، ص‌115.

91. ظهير الدين نيلي‌، حاشية ارشاد الاذهان‌، ص‌88 به نقل از حسين مدرسي طباطبايي‌، زمين در فقه اسلامي‌،ج‌1، ص‌116. نگارنده در نگارش اين مقاله از رهنمودهاي اين اثر استفاده وافر برده است‌. احمد بن محمدالاردبيلي (مقدّس اردبيلي‌)، الخراجية 1، جزء مجموعه «الخراجيات‌»، ص‌18؛ محمدتقي مجلسي‌، روضة‌المتقين‌، تعليق سيد حسين موسوي کرماني و شيخ علي پناه اشتهاردي‌، ج‌3، ص‌156؛ سيدمحمدجوادحسيني عاملي‌، مفتاح الکرامة‌، ج‌4، ص‌242 و شيخ مرتضي انصاري‌، کتاب المکاسب‌، ص‌78.

92. باقر شريف القرشي‌، حياة الامام الحسن بن علي‌«ع»، ج‌1، ص‌201ـ202؛ هاشم معروف حسني‌، سيرة‌الائمة الاثني عشر، ج‌1، ص 482ـ483 و ج‌2، ص‌15ـ16؛ محمدتقي مصباح يزدي‌، آذرخشي ديگر از آسمان‌کربلا، ص‌98 و مير سيدحجت موحد ابطحي‌، ريشه و جلوه‌هاي تشيع و حوزه علميه اصفهان‌، ج‌1،ص‌72ـ73. وي فقط حضورامام حسن‌7راتاييد مي‌کند.

93. ر.ک‌: ابومحمد عبدالرحمان بن ابي حاتم رازي‌، کتاب الجرح و التعديل‌، ج‌6، ص‌116 و جمال الدين‌ابوالحجاج يوسف المزي‌، تهذيب الکمال في اَسماء الرجال‌، تحقيق بشّار عوّاد معروف‌، ج‌21، ص‌389ـ390.

94. مزي‌، تهذيب الکمال في اسماء الرجال‌، ص‌118ـ119؛ ابوعبداللّه محمد بن احمد بن عثمان الذهبي‌، ميزان‌الاعتدال‌، تحقيق علي‌محمد البجاوي‌، ج‌4، ص‌72.

95. ابواحمد عبدالله بن عدي الجرجاني‌، الکامل في ضعفاء الرجال‌، تحقيق عادل احمد عبدالموجود و علي‌محمد معوض‌، ج‌6، ص‌363؛ شمس الدين ذهبي‌، العبر في خبر من عبر، ج‌4، ص‌73 و احمدالاميني‌، الغدير،ج‌5، ص‌245.

96. طبري‌، همان‌، ص‌324.

97. همان‌.

98. سهمي‌، تاريخ جرجان‌، ص‌9؛ نگارنده مي‌افزايد که اگر اين حادثه در عصر خلافت امام‌7 نيز رخ داده‌باشد، نمي‌توان پذيرفت که امام حسن‌7 با عبد الله بن زبير در اين سفر همراه بوده است‌؛ چرا که عبدالله‌؛همراه پدرش از همان روزهاي آغازين خلافت علي (ع) به مخالفت با حضرت برخاستند و بعد از مدتکوتاهي‌، جنگ جمل را به راه انداختند؛ بنابراين چگونه ممکن است امام حسن‌7 پسر زبير را در سفر يادشده همراهي کرده باشد؟

99. روايان دو خبر چنين است‌:

الف‌) حَدَثناه عبداللّه بن محمد ثنا ابوبشر عن بعض مشايخه‌

ب‌) رواه غيره عن ابي بِشر احمد بن محمد المروزي سمعت العباس بن عبدالرحيم في اسناد ذکره‌....

100. مانند «عبداللّه محمد» که معلوم نيست ميان راويان فراواني که به اين نام هستند، کدام يک اراده شده است‌.

101. ابن عدي جرجاني‌، همان‌، ج‌1، ص‌239ـ240. ابوالحسن علي البغدادي‌، الضعفاء و المتروکون‌، تحقيق موفقبن عبداللّه بن عبدالقادر، ص‌124.

102. بلاذري‌، فتوح البلدان‌، ص‌228.

103. يعقوبي‌، تاريخ اليعقوبي‌، ج‌2، ص‌165.

104. طبري‌، تاريخ الامم و الملوک‌، ج‌3، ص‌312.

105. ابن اعثم‌، کتاب الفتوح‌، ج‌2، ص‌357.

106. ابن کثير، البداية و النهاية‌، ج‌7، ص‌170.

107. ياقوت حموي‌، معجم البلدان‌، ج‌1، ص‌271.

108. نهج البلاغه‌، خ 207؛ ابوجعفر محمد بن عبداللّه الاسکافي‌، المعيار و الموازنة‌، تحقيق محمدباقرمحمودي‌، ص‌151؛ طبري‌، همان‌، ج‌4، ص‌44؛ شيخ مفيد، الاختصاص‌، ص‌179؛ ابن ابي الحديد، همان‌، ج‌1،ص‌244؛ يوسف بن فرغلي بن عبداللّه البغدادي‌، تذکرة الخواص‌، ص‌324.

109. مانند گزارش‌هاي روضة المتقين‌، خراجيه محقق اردبيلي (رساله اوّل‌) و مفتاح الکرامة‌.

110. محمد حسن النجفي‌، جواهر الکلام‌، تحقيق و تعليق عباس قوچاني‌، ج‌21، ص‌61 و ابوالقاسم موسوي‌خويي‌، محاضرات في الفقه الجعفري‌، تحرير سيد علي حسيني شاهرودي‌، ج‌1، ص‌701.

111. صدرالدين سيد علي خان مدني شيرازي‌، الدرجات الرفيعة في طبقات الشيعة‌، ص‌215. هم‌چنين در پاسخ‌سلمان به نامه عمر که مرحوم طبرسي در الاحتجاج آورده است‌، سلمان به اشاره مي‌گويد که پذيرشحکومت مدائن با نظر علي‌«ع» بوده است‌.(طبرسي‌، همان‌، ج‌1، ص‌133).

112. بلاذري‌، انساب الاشراف‌، ج‌6، ص‌153.

113. جهت اطلاع بيشتر درباره دو اصطلاح «فتح تغلّبي‌» و «فتح قلوب‌» ر.ک‌: صادق آئينه‌وند، فتوح در اسلام‌:فتح تغلّبي‌، فتح قلوب‌، فصل‌نامه تاريخ اسلام‌، سال اوّل‌، ش‌2، 1379ش‌، ص‌28ـ49.

114. سيدجعفر مرتضي عاملي‌، مشارکت گروه‌هاي مخالف در حکومت‌، فصل‌نامه مطالعات تاريخي‌، سال‌اوّل‌، ش‌3، 1368ش‌، ص‌375.

115. شيخ صدوق‌، الخصال‌، ص‌426؛ شيخ مفيد، الاختصاص‌، ص‌...173:«فَاِن‌َّ القائِم‌َ بَعدَ صاحِبِه کان‌يُشاوِرُني‌فِي مواردِ الامورِ فَيَصْدُرُها عَن‌ْ اَمْرِي و يُناظرني في غَوامِضها فيمضيها عن رَأيي‌، لا اَعْلم اَحدآ و لايَعْلمُه‌ُ اَصْحابِي يُناظِرِه‌ُ فِي ذلک غَيْرِي‌... .»

116. شيخ مرتضي انصاري‌، کتاب المکاسب‌، ص‌78.

117. يعقوبي‌، همان‌، ج‌2، ص‌151ـ152؛قاضي ابويوسف‌، کتاب الخراج‌، ص‌48؛ ابوعبيد قاسم بن سلام‌، کتاب‌الاموال‌، ص‌74 و بلاذري‌، فتوح البلدان‌، ص‌266.

118. ابوجعفر ابن بابويه (شيخ صدوق‌)، من لايحضره الفقيه‌، تحقيق و تعليق سيدحسن موسوي خرسان‌، ج‌2،ص‌294، شيخ طوسي‌، تهذيب الاحکام‌، ج‌4، ص‌150 و محمدبن الحسن الحرالعاملي‌، وسائل الشيعة‌،تصحيح و تحقيق عبدالرحيم شيرازي‌، ج‌11، ص‌117.

119. نصر بن مزاحم منقري‌، وقعة صفين‌، تحقيق و شرح عبدالسلام هارون‌، ص‌115 و ابن ابي الحديد، شرح‌نهج‌البلاغه‌، ج‌3، ص‌186.

120. چنين تأييدي در روش و سيره امامان ديگر نيز وجود دارد. چنان‌که امام سجاد7 در دعاي بيست و هفتم«صحيفه سجاديه‌» براي سربازان و مرزداران اسلام و همه‌ي کساني که به نحوي آنان را ياري و تجهيزمي‌نمودند، دعا کرده است‌؛ چرا که مرزداري آنان در نهايت سبب حفظ کيان اسلام و مسلمانان مي‌شد و خطرتهاجم دشمنان اسلام را که در صدد ريشه کن کردن اصل اسلام بودند، از بين مي‌برد.

121. شيخ مرتضي انصاري‌، همان‌، ص‌78؛ محقق سبزواري‌، کفاية الاحکام‌، ص‌79 و محمد بن محمدتقي آلبحرالعلوم‌، رسالة في حکم الاراضي الخراجية‌، ص‌229 به نقل از زمين در فقه اسلامي‌، ج‌1، ص‌116.

122. کليني‌، الفروع من الکافي‌، ج‌5، ص‌23؛ شيخ طوسي‌، تهذيب الاحکام‌، ج‌6، ص‌147 و حرّ عاملي‌، همان‌،ج‌11، ص‌32: روايت چنين است‌: عن بشير، عن ابي عبداللّه‌7 قال‌: قلت له‌: اني رأيت‌ُ في المنام‌ِ انّي قلت‌ُلک اِن‌ّ القتال‌َ مَع‌َ غيرِ الامام‌ِ المُفْتَرض‌ِ طاعتُه‌ُ حرام‌ٌ مثل‌ُ الميتة‌ِ و الدم‌ُ و لحم‌ُ الحنزير، فقلت لي‌، نعم هوکذلک‌، فقال ابوعبداللّه‌7: هو کذلک هو کذلک‌. هم‌چنين روايت «عبدالملک بن عمرو» از امام صادق‌7و نيز جريان «عَبّاد بصري‌» با امام سجاد7 که در صفحه‌هاي گذشته نوشته شد. جهت اطلاع بيشتر درباره‌اين روايات ر.ک‌: سيدحسين طباطبايي بروجردي‌، جامع احاديث الشيعة‌، ج‌13، ص‌48 به بعد.

123. عبداللّه بن جعفر الحميري‌، قرب الاسناد، تصحيح مرتضي اردکاني و محمدحسن نجف آبادي‌، ص‌150؛کليني همان‌، ج‌5، 21ـ22؛ شيخ طوسي‌، همان‌، ج‌6، ص‌137ـ1384 شيخ حرّ عاملي‌، همان‌، ج‌11، ص‌22ـ21.

123. مثلاً روايات پاورقي بند الف که به آنها اشاره شده يا مجهول هستند يا مرسل‌.

124. شيخ صدوق‌، الخصال‌، ص‌76؛ همان‌، علل الشرايع‌، ج‌2، ص‌174 (باب 222: النوادر)، شيخ حر عاملي‌،همان‌، ج‌11، ص‌34 و محمدباقر مجلسي‌، بحارالانوار، ج‌10، ص‌104 و ج‌97، ص‌21.